Świętokrzyska Stacja Geoekologiczna w Świętym Krzyżu

(woj. świetokrzyskie)
Akademia Świętokrzyska, Kielce

Stacja Bazowa Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego Święty Krzyż została zlokalizowana na obszarze Świętokrzyskiego Parku Narodowego, na Wyżynie Środkowomałopolskiej w Krainie Gór Świętokrzyskich, 50°53' N i 21°02' E na wysokości 513,5 m n.p.m., w krajobrazie gór średnich i niskich. Góry te składają się ze struktur fałdowych w strefie hercyńsko-kaledońskiej, z grzbietami górskimi o wysokościach od 300 do 612 m n.p.m., o równoległym rusztowym przebiegu, z szerokimi płaskimi dolinami.

Mezoregion Gór Świętokrzyskich znajduje się w dorzeczu działu wodnego II rzędu rzek Nidy od południa i Kamiennej od północy. Stację Bazową Św. Krzyż zlokalizowano w zlewni leśno-rolniczej l rzędu na stoku północnym głównego masywu Łysogóry. Zlewnia o powierzchni 1,269 km2 jest położona między wysokościami od 595 m n.p.m. do 268 m n.p.m. Leśną część tej zlewni podzielono na 3 strefy wysokościowe:

    wierzchowinową powyżej 500 m n.p.m., ze średnimi opadami rocznymi powyżej 850 mm, na stoku długości około 395 m, ze znacznymi spływami powierzchniowymi podczas roztopów i opadów, w czasie okresów bezodpływowych z śródglebowymi odpływami tranzytowymi;

    stokową od 500 do 340 m n.p.m., z średnimi opadami rocznymi od 850 do 800 mm na stoku długości około 705 m, z krótkotrwałymi odpływami powierzchniowymi podczas roztopów i opadów, tu dominują tranzytowe odpływy wód śródglebowych tworzące liczne lokalne lustra wód stokowych;

    podnóża stoku od 340 do 300 m n.p.m. z opadami rocznymi od 800 do 700 mm, w pasie występowania źródeł na stoku o długości około 100 m dostarczających wód do licznych potoków górskich dopływających do rzeki Pokrzywianki;

Typ krążenia wody na obszarze głównego masywu Łysogór, na którego północnym stoku jest zlokalizowana Stacja Bazowa jest szybki. Związany jest on z silnym nachyleniem stoku, z częstymi opadami, słabą przepuszczalnością pokryw solifiukcyjnych zbudowanych z glin pyłowych na terasach krioplanacyjnych oraz dobrą przepuszczalnością ciągłych pokryw gołoborzy. Z pasowymi strukturami pokryw stokowych -wietrzeniowej, dolnej soliflukcyjnej, środkowej akumulacyjnej oraz górnej gruzowo-kamienistej związana jest równoległa do stoku linijność ugrupowań struktury pokrywy glebowej oraz pasowość występowania źródeł, młak, wysięków, wycieków i zabagnień. Duże ilości wód opadowych łatwo infiltrują w podłoże i dopiero w dolnych częściach stoku wypływają w postaci źródeł, przeważnie rumoszowo-zaporowych. Wody potoków żłobią wąskie i stosunkowo głębokie koryta.

Z budową geologiczną związane są trudno wietrzejące kambryjskie kwarcyty, łatwo wietrzejące łupki ilaste i szarogłazy. Od zlodowacenia Odry, trwającego od 310 do 130000 lat Góry Świętokrzyskie uzyskały swoje współczesne litogeniczne cechy z kamienistymi i gruzowymi zwietrzelinami, plejstoceńskimi pyłami eolicznymi i pokrywami solifiukcyjnymi glin pyłowych.

Siedliska lasu wyżynnego i lasu górskiego mają, podobnie jak zwietrzeliny i osady oraz gleby układ pasowy. Roślinność tych lasów charakteryzuje się ubogą listą gatunków i znacznymi zniekształceniami spowodowanymi przez ponad 6000 lat trwającą intensywną na tym terenie gospodarką człowieka. Największe znaczenie mają: małopolska odmiana subkontynentalnego lasu dębowo-grabowego Tilio-Carpinetum, wyżynny jodłowy bór mieszany Abietetum polonicum i bór mieszany sosnowo-dębowy Pino-Ouercetum. Granica między lasem wyżynnym i lasem górskim na stoku północnym pokrywa się z warstwicą 350 m n.p.m., na stoku południowym z 450 m n.p.m.

Góry Świętokrzyskie wyróżniają się wśród sąsiadujących regionów indywidualizmem klimatycznym wyznaczonym przez wiele cech. Między innymi do nich należą: sumy rocznych opadów wyższe od 650 mm, średnie roczne temperatury niższe od 7°C, średnie temperatury powietrza w styczniu niższe od -4°C, średnie temperatury powietrza lipca niższe od 17,5°C, średni czas trwania lata termicznego krótszy od 90 dni, średni czas trwania zimy termicznej liczący ponad 100 dni, średnie sumy parowania terenowego ponad 450 mm, średni roczny maksymalny zapas wody w pokrywie śnieżnej ponad 75 mm. Wraz z innymi elementami klimatu cechy te upodabniają Region Świętokrzyski do terenów górskich lub Polski północno-wschodniej.