Zintegrowany Monitoring Środowiska Przyrodniczego w Polsce
Stan geoekosystemów Polski
w roku hydrologicznym 1996

Zbigniew Zwoliński
Instytut Badań Czwartorzędu, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań

Strona tytułowa A1: Meteorologia
B1: Chemizm powietrza

Rok hydrologiczny 1996 na Stacjach Bazowych ZMŚP został odnotowany jako wyjątkowy pod względem meteorologicznym. Rok ten można określić jako chłodny z długo zalegającą pokrywą śnieżną. Na wszystkich stacjach stwierdzono obniżoną średnią roczną temperaturę powietrza o ok. 2oC (tab. 1, ryc. 1). Zadecydowały o tym wysokie ujemne anomalie w miesiącach zimowych od grudnia do marca. Na tle tej charakterystyki zwracają uwagę wartości zaobserwowane na stacji w Wigrach i Kampinosie. W pierwszej z wymienionych stacji średnia roczna temperatura powietrza wyniosła 2,7oC, natomiast na drugiej z nich 3,5oC. W przypadku Wigier wyjątkowo niska wartość średniej rocznej temperatury powietrza wynika z niekompletnego cyklu pomiarowego tego elementu, albowiem nie prowadzono jego obserwacji w okresie od czerwca do września z uwagi na awarię rejestratora (Krzysztofiak 1997). Należy również zauważyć, że brak jest pojedynczych pomiarów w miesiącach od lutego do kwietnia. Dla Kampinosu niskiej średniej rocznej temperatury powietrza upatruje się w zmianie techniki obliczania średnich dobowych temperatur powietrza (Wierzbicki 1997). Wydaje się jednak, iż argument ten jest mało przekonywujący i należałoby zweryfikować sprzęt pomiarowy.

Tabela 1 Wybrane charakterystyki elementów meteorologicznych w roku 1996 na tle danych wieloletnich
ElementPuszcza
Borecka
WigryStorkowoKoniczynkaKampinosSzymbark.
Średnia roczna temperatura powietrza w roku 19965,12,75,46,13,56,4oC
Wieloletnia średnia roczna temperatura powietrzaa) 6,9
b) 6,5
bd7,97,97,97,7
Suma opadów atmosferycznych w roku 1996510,3bd696,1410,0662,2847,5mm
Wieloletnia suma opadów atmosferycznycha) 719,4bd650,6506,6501,7794,9
Liczba dni z pokrywą śnieżną w roku 19961231341096324118-
Wieloletnia liczba dni z pokrywą śnieżną55bd40bdbdbd
Przedział wieloleciaa) 1994-95
b) 1951-80
bd1987-951994-961987-941985-93-
bd - brak danych


Ryc. 1 Pozycja Stacji Bazowych ZMŚP na diagramie zależności między średnią roczną temperaturą powietrza (Tp) a roczną sumą opadów atmosferycznych (P)
Uwaga: Dane wieloletnie pochodzą z różnych okresów obserwacyjnych (por. tab. 1). Pozycje Stacji Bazowych ZMŚP w Koniczynce i Wigrach objaśniono w tekście.

Jedną z konsekwencji utrzymujących się długo niskich temperatur powietrza było głębokie przemarznięcie gruntu, nawet do ponad 1 m w Storkowie. Przemarznięcie to utrzymywało się przez okres czterech miesięcy do połowy kwietnia 1996 roku, co miało niekorzystny wpływ na początek wiosennej wegetacji roślinnej. Opóźnienie rozpoczęcia okresu wegetacyjnego zostało odnotowane na wszystkich Stacjach Bazowych i wynosiło przeciętnie od dwóch do trzech tygodni.
W odniesieniu do opadów atmosferycznych zaobserwowano dwie skrajne tendencje, a mianowicie wzrost i spadek rocznej sumy opadów w porównaniu z danymi wieloletnimi (tab. 1, ryc. 1). Większe sumy opadów atmosferycznych odnotowano w Storkowie, Kampinosie i Szymbarku, natomiast mniejsze sumy - w Puszczy Boreckiej i Koniczynce. Najwyższy wzrost opadów atmosferycznych zaobserwowano w Kampinosie, co ma swoje korzystne implikacje dla tamtejszych ekosystemów torfowych poprzez odbudowę zasobów wód gruntowych. Należy dodać, że wzrost sum miesięcznych opadów atmosferycznych na Stacji Bazowej Kampinos stwierdzono juz pod koniec roku hydrologicznego 1995 (Wierzbicki, wiadomość ustna). Z kolei niedobory opadowe wpłynęły niekorzystnie na stan zachowania ekosystemów leśnych i agrocenoz, odpowiednio w Puszczy Boreckiej i Koniczynce. Obniżenie poziomu wód gruntowych spowodowane suszą w roku 1996 może być odczuwalne przez nawet kilka najbliższych lat, jeśli nie nastąpi zauważalny wzrost opadów atmosferycznych. Zjawisko to jest o tyle interesujące, albowiem zaprzecza ono opracowywanym prognozom wzrostu opadów atmosferycznych spowodowanych globalnym efektem cieplarnianym.
Na wszystkich Stacjach Bazowych zwracają uwagę anomalie w rozkładzie opadów atmosferycznych w ciągu roku. Stosunkowo ubogie w opady atmosferyczne było półrocze zimowe, co było niesprzyjającą okolicznością dla procesów retencyjnych w zlewniach rzecznych. Natomiast nadmiar opadów w półroczu letnim pozwolił na częściowe uzupełnienie zasobów wód gruntowych, ale dopiero z końcem lata. Taki rozkład opadów był szczególnie dobrze widoczny w Storkowie, Koniczynce, Wigrach i Szymbarku. Zatem można sformułować prawidłowość, że omówiona tendencja była charakterystyczna dla większości geoekosystemów Polski wraz z wynikającymi z niej konsekwencjami dla obiegu wody.
Z uwagi na długotrwałe niskie temperatury powietrza szczególnego znaczenia nabrała pokrywa śnieżna, a szczególnie długość jej zalegania. Na części Stacji Bazowych zanotowano pierwsze pokrywy śnieżne już w listopadzie, które często zalegały aż do połowy kwietnia (ryc. 2). Wiosenne tajanie pokrywy śnieżnej, rozmarzanie gruntu oraz wytapianie lodu na jeziorach spowodowało zwiększone zasilanie gruntowe i spływ wód z jezior.


Ryc. 2 Grubość pokrywy śnieżnej (GPS) w Stacji Bazowej ZMŚP w Storkowie

Zaobserwowane anomalie termiczne na wszystkich Stacjach Bazowych ZMŚP nie zmienieją dotychczasowych poglądów o globalnym ociepleniu klimatu na kuli ziemskiej (ryc. 3), datowanego od połowy XX wieku, a szczególnie od początku lat osiemdziesiątych. Należy jednak podkreślić, że generalne ochłodzenie w roku hydrologicznym 1996 zostało zaobserwowane niemal w całej Europie (ryc. 4). Podobne ochłodzenie wystąpiło również w zachodniej Azji Centralnej oraz środkowej Ameryce Północnej. Można zatem uznać, że ujemna anomalia termiczna w roku hydrologicznym 1996 była prawidłowoœcią ogólnopolską.


Ryc. 3 Globalne miesięczne anomalie temperatury powietrza nad lądami i oceanami w latach 1860-1996 (względem wartości średniej z lat 1961-1990)
-----Anomalie miesięczne-----Filtr 21-punktowego dwumianu anomalii rocznych
Krzywa jest filtrem 21-punktowego dwumianu, odpowiadającego rocznym anomaliom
Copyright ® The Meteorological Office, Global Weather Services


Ryc. 4 Globalny rozkład anomalii termicznych w okresie od grudnia 1995 do listopada 1996
Copyright ® NASA Goddard Institute for Space Studies


Strona tytułowa A1: Meteorologia
B1: Chemizm powietrza


e-mail: zmsp@hum.amu.edu.pl


10.10.1997