Program pomiarowy F2: wody gruntowe

Obserwacje wód gruntowych najsilniej rozbudowane są na Stacji Bazowej Pożary ze względu na znaczenie wód gruntowych dla przyrody Kampinoskiego Parku Narodowego. Pomiary prowadzone są obecnie na 21 stanowiskach piezometrycznych usytuowanych w trzech transektach badawczych, prostopadłych do osi Kotliny Pożary, w strefie zasilania i lokalnego drenażu (Wierzbicki 1998).

Poziom wód gruntowych mierzony był tylko na jednym stanowisku w Wigrach, Koniczynce i Szymbarku. W Stacji Bazowej w Storkowie pomiary realizowano w zlewni Chwalimskiego Potoku, na 3 stanowiskach obejmujących pierwszy poziom wodonośny i jednym wypływie (ZR) oraz w źródle w zlewni Krętacza. Monitoring wód gruntowych na Św. Krzyżu prowadzony na północnym stoku głównego masywu Łysogór, obejmował dwa źródła (Z1 i Z2) zlokalizowane pod gołoborzami na wysokościach odpowiednio 536 m n.p.m. i 512 m n.p.m., trzecie źródło (Z3) znajduje się u podnóża stoku na wysokości 328 m n.p.m.

Analiza zmian poziomu wód gruntowych w latach 1994-2001 wskazuje na początkowy trend wzrostowy stanów wód gruntowych, który stanowił reakcję na poprawę warunków opadowych po okresie suszy z lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych. W połowie lat 90-tych XX w. nastąpiła wyraźna stabilizacja poziomu wód gruntowych, naruszona przez suchy rok 2000.

W Stacji Bazowej Pożary najwyższe stany wód utrzymywały się na zbliżonym poziomie przez dziewięć lat badań. W latach 1996 - 1998 miało miejsce bardzo wyraźne podniesienie stanów minimalnych, ale w następnych dwóch latach nastąpił ich powrót do stanu wyjściowego i kolejny wzrost w roku 2001. W roku hydrologicznym 2001 dla wszystkich stanowisk od listopada do kwietnia trwała tendencja do podnoszenia się stanu wód gruntowych. W okresie od maja do sierpnia wystąpiło znaczne obniżenie poziomu wód gruntowych, po którym w dwóch kolejnych miesiącach wystąpił ponowny wzrost średnich stanów. Zaobserwowany rozkład na Stacji można uznać za typowy przykład wzajemnych powiązań pomiędzy stanami wód gruntowych a zapotrzebowaniem na wodę roślinności, przy dość zrównoważonym rozkładzie opadów (Ryc. 14).

Stany pierwszego poziomu wód gruntowych na obszarach badań w Wigrach i Storkowie w 2001 r. wykazywały niewielki spadek. Poziom zwierciadła wody gruntowej badany w Wigrach był najniższy w okresie jesienno-zimowym, tj. od stycznia do marca i we wrześniu, a najwyższy wiosną w miesiącach kwiecień-czerwiec. W porównaniu do wyniku z roku hydrologicznego 2000 średni poziom wody gruntowej obniżył się o 13 cm.

Zwierciadło wód podziemnych w zlewni jeziora Łękuk utrzymywało się w ciągu całego roku na wyrównanym poziomie. Miało to korzystny wpływ na warunki hydrologiczne (wodne i wilgotnościowe) w podtopionych zwykle bagiennych obniżeniach terenu, które licznie występują w zlewniach dopływów jeziora Łękuk. Wysokie stany wód gruntowych zanotowano w Koniczynce, które były spowodowane ekstremalnie wysokimi opadami atmosferycznymi.


Ryc. 14. Zmienność poziomu wód gruntowych
dla stanowiska 11 na Stacji Bazowej Pożary w roku hydrologicznym 2001 (Wierzbicki 2002)

W Szymbarku woda gruntowa pobierana jest ze źródła "Wiatrówki" zaliczanego do grupy źródeł stokowych, na kontakcie utworów magurskich i pstrych łupków eoceńskich. Obszar występowania piaskowców magurskich, przeważnie zalesiony o dobrej przepuszczalności pokryw, jest głównym zbiornikiem wód gruntowych dla tego obszaru. Zasoby wodne piaskowcowo-łupkowych warstw inoceramowych i łupków pstrych są niewielkie. Głębszej infiltracji wody nie sprzyjają słabo przepuszczalne, gliniaste pokrywy zwietrzelinowe (Bochenek 2002).

Skład chemiczny wód gruntowych kształtuje się pod wpływem opadów atmosferycznych, składu mineralnego podłoża, czasu krążenia wód oraz rzeźby i pokrycia terenu. Zróżnicowanie składu chemicznego wód gruntowych w zlewni Kanału Olszowieckiego warunkuje przede wszystkim budowa geologiczna podłoża (obszary piasków wydmowych, torfowiska), z którą mają kontakt wody gruntowe. Nie stwierdzono w roku 2001 wpływu szkodliwych substancji z terenów sąsiednich.

Obserwacje wód źródeł na Św. Krzyżu, wskazują, że niskie pH wynika z przemywowego typu gospodarki wodnej w glebach i z występowaniem kwaśnych opadów. W roku hydrologicznym 2001 w źródłach w części wierzchowinowej zlewni średnia roczna wartość pH wynosiła 3,67. W dynamice silnie kwaśnych do kwaśnych wód źródła w stosunku do roku poprzedniego zaznacza się postępujące zakwaszenie. Wody źródeł badanych na Św. Krzyżu charakteryzują się też zróżnicowanymi stężeniami badanych pierwiastków w zależności od położenia w obrębie zlewni. Przewodność elektrolityczna właściwa wód źródlanych mieści się w granicach średnio od 9,1 do 15,0 mSm-1 w wierzchowinowej części zlewni, a u podnóża stoku średnia roczna wartość wynosiła 27,6 mSm-1. Na podstawie klasyfikacji Altowskiego i Szwieca źródło Z2 zakwalifikowano jako siarczanowo-chlorkowo-magnezowo-wapniowe, zaś źródło Z3 jako chlorkowo-wapniowe. Według klasyfikacji zwykłych wód podziemnych dla potrzeb monitoringu wody badanych źródeł zaliczono do klasy III o niskiej jakości.

Woda ze źródła w Stacji Bazowej Szymbark zaliczona została do grupy wód prostych: wodorowęglanowo-wapniowych. Mimo płytkiego występowania zwierciadła wód gruntowych należy przypuszczać, że woda dopływająca do źródła jest wodą głębokiego krążenia i nie podlega wpływowi zanieczyszczeń powierzchniowych, co pozwala generalnie na jej zaliczenie do klasy Ia (najwyższej czystości).

Również badania właściwości fizyko-chemicznych wód gruntowych w Stacji Bazowej w Wigrach wskazują na ich wysoką jakość - klasa Ib. Przy klasyfikowaniu wód nie wzięto pod uwagę wartości manganu i przewodności elektrycznej, które były charakterystyczne dla II klasy czystości. O klasie czystości Ib zadecydowały stężenia glinu i azotanów. Według klasyfikacji Altowskiego i Szwieca badane wody zaliczono do wód prostych wodorowęglanowo-wapniowych. W wodach podziemnych, w warstwie przypowierzchniowej zlewni jeziora Łękuk głównymi rozpuszczonymi składnikami są kwaśne węglany wapnia (wody typu wodorowęglanowo-wapniowego).

W zlewni Chwalimskiego Potoku (Stacja Bazowa Storkowo) wszystkie wody badane w piezometrach reprezentują wody proste, w trzech przypadkach wodorowęglanowo-siarczanowo-wapniowe (piezometry), w jednym - wodorowęglanowo-wapniowe (ŹR). Według klasyfikacji zwykłych wód podziemnych dla potrzeb monitoringu, wody reprezentują wody najwyższej jakości (Ia). Zanotowane przekroczenia dotyczyły przewodności elektrolitycznej właściwej oraz stężeń jonów fosforanowych i azotanowych, a w przypadku punktu ŹR - również stężenia jonów wodorowęglanowych. Wśród składników oznaczanych w wodach źródła Krętacza, stężenia jonów manganu przekraczają normę wyznaczoną jako dopuszczalną dla wód pitnych. Dodatkowo wody te dyskwalifikuje wyraźnie wyczuwalny zapach siarkowodoru. Według klasyfikacji zwykłych wód podziemnych wody źródła można zaliczyć do klasy wód o jakości wysokiej (Ib).

Zagrożeniem dla geoekosystemów Polski stają się nie tyle niekorzystne wahania zwierciadła wód gruntowych, co ich zanieczyszczenia. Litologia utworów powierzchniowych, warunkująca wysoki stopień infiltracji, w przypadku części badanych obszarów wskazuje, że poziomy wodonośne mogą być łatwo narażone na zmiany jakości spowodowane wpływami naturalnymi lub antropogenicznymi. Do wód gruntowych dostają się także infiltrujące, zanieczyszczone siarczanami i azotanami, kwaśne wody opadowe. Duże wartości stężeń jonów chlorkowych i sodowych obserwowane na Św. Krzyżu świadczą o antropogenicznym pochodzeniu tych związków.

poprzedni   |   następny