Program pomiarowy B1: chemizm powietrza

Program pomiarów zanieczyszczeń powietrza prowadzony jest w Stacji Bazowej Puszcza Borecka oraz na Św. Krzyżu. Stężenia dwutlenku siarki i dwutlenku azotu mierzone są w Szymbarku i w Pożarach, gdzie pomiarami objęto dodatkowo sumę azotu amonowego i azotanowego oraz zawartość w aerozolach siarczanów i chlorków. W Koniczynce rejestrowane jest stężenie dwutlenku siarki.

Badane zanieczyszczenia podstawowe SO2 i NO2 na obszarach Stacji Bazowych nie przekraczały obowiązujących w Polsce norm imisyjnych dla wartości dobowych i średnich rocznych, a w porównaniu do norm dopuszczalnych, średnie roczne wartości są na ogół dość niskie i przedstawiają się następująco:

W latach 1994-2001 poziom stężeń dwutlenku siarki utrzymywał się w badanych Stacjach na pułapie z lat ubiegłych lub wykazywał tendencję spadkową. Jedynie w Pożarach zanotowano dwukrotny wzrost stężeń w stosunku do roku 2000. Na obszarach o braku lokalnych źródeł zanieczyszczeń, np. w Polsce północno-wschodniej - w Puszczy Boreckiej, stężenia związków siarki należy uznać za efekt transgranicznego przemieszczania zanieczyszczeń powietrza wraz z wiatrami z sektora zachodniego, a w Szymbarku z wiatrami z sektora południowego. Wartości te można przyjąć jako wartości tła regionalnego kształtowanego pod wpływem dalekich, źródeł emisji zanieczyszczeń powietrza, które odgrywają większą rolę niż źródła lokalne. Analiza kierunków wiatrów na obszarze Stacji Bazowej Szymbark skłania do stwierdzenia napływu zanieczyszczeń z terenu Słowacji, szczególnie z dużych ośrodków przemysłowych Preszova i Koszyc. Przypuszczenie to potwierdzają badania koncentracji metali ciężkich w plechach porostu Hypogymnia physodes na terenie Magurskiego Parku Narodowego. Pobliski ośrodek miejski - Gorlice - stracił znaczenie pod względem przemysłowym, a zatem doszło tu do ograniczenia emisji zanieczyszczeń, a poza tym wiatry wschodnie na Stacji Bazowej w Szymbarku mają znikomy udział w strukturze rocznej, w związku z tym wpływ miasta można pominąć.


Ryc. 3. Średnie miesięczne stężenia SO2
mierzone na Stacjach Bazowych: Puszcza Borecka, Kampinos, Pożary, Św. Krzyż i Szymbark w roku hydrologicznym i kalendarzowym 2001

Badania stężeń dwutlenku azotu wskazują, że na początku lat 90-tych dynamika spadku stężeń NO2 była większa, a w ostatnich latach rozwój motoryzacji i nasilenie transportu drogowego prowadzi do zauważalnego wzrostu zanieczyszczenia atmosfery tlenkami azotu, na co wskazują wyniki badań w Pożarach, Szymbarku, Puszczy Boreckiej.


Ryc. 4. Średnie miesięczne stężenia NO2
mierzone w Stacjach Bazowych: Puszcza Borecka, Pożary, Szymbark i Św. Krzyż w roku hydrologicznym i kalendarzowym 2001

Ozon troposferyczny mierzony w Stacji Bazowej Św. Krzyż w okresie 1994-2001 wykazuje stałe wysokie wartości stężeń. Dopuszczalne wartości stężeń dobowych ozonu na obszarze parków narodowych wynoszą 65 ugm-3, podczas gdy na Stacji średnia roczna wartość ozonu w roku kalendarzowym 2001 wyniosła 62,25 ugm-3, z wysokimi średnimi miesięcznymi szczególnie w lipcu i sierpniu. W roku hydrologicznym 2001 stwierdzono 113 dni z przekroczeniami stężeń D24.

W Stacji Bazowej Puszcza Borecka średnie roczne stężenie ozonu wyniosło 59 mgm-3 i było niższe niż w roku poprzednim oraz niższe niż w latach 1996-2000 (Ryc. 5). Na uwagę zasługuje fakt występowania względnie dużych wartości stężeń ozonu w najzimniejszych miesiącach roku - styczniu i lutym, czyli podobnie jak w ostatnich dwóch latach.


Ryc. 5. Średnie miesięczne wartości koncentracji ozonu w przyziemnej warstwie atmosfery
dla Stacji Bazowej Puszcza Borecka w 2001 r. na tle średnich z lat 1996-2000 (Śnieżek 2002)

Przy niskich stężeniach zanieczyszczeń powietrza cennym uzupełnieniem, jak i weryfikacją danych o stanie zanieczyszczenia powietrza okazały się metody biologiczne stosujące porost Hypogymnia physodes (L.) Nyl. (pustułka pęcherzykowata).


Rys. 6. Koncentracja kadmu w plechach Hypogymnia physodes
na terenie Stacji Bazowej Wigry w roku 1999 i 2001 (Krzysztofiak 2002)

Porównanie wyników dotyczące koncentracji pierwiastków na Stacjach Bazowych ZMŚP leżących na terenie Parków Narodowych, gdzie w 1998 r. określano na podstawie plech porostów zanieczyszczenia powietrza, wskazuje, że (Sawicka-Kapusta, Zakrzewska 2002):


Rys. 7. Koncentracja ołowiu w plechach Hypogymnia physodes
na terenie Stacji Bazowej Wigry w roku 1999 i 2001 (Krzysztofiak 2002)

Pomimo obniżenia się w Polsce poziomu zanieczyszczeń powietrza, w ciągu trzech lat między kolejnymi badaniami nie nastąpił spadek koncentracji metali i siarki w plechach badanych porostów, co wskazuje na ciągłe oddziaływanie źródeł lokalnych, jak i transgranicznego napływu zanieczyszczeń.

Zanieczyszczenie powietrza metalami ciężkimi i siarką na terenie Stacji Bazowych ZMŚP (m.in. Stacja Bazowa w Koniczynce, Szymbarku i Św. Krzyżu) utrzymuje się na poziomie średnim, głównie z powodu podwyższonych koncentracji kadmu oraz stosunkowo wysokich stężeń ołowiu i siarki w niektórych z nich. Najmniej zanieczyszczone powietrze badanymi metalami i siarką wykazują Stacje Bazowe Storkowo i Wigry, które należałoby zaliczyć do terenów nie zanieczyszczonych. Jednak podwyższone stężenia siarki w porostach z terenów tych Stacji, wyższe aniżeli stwierdzane w czystych parkach narodowych, nie pozwalają na zaliczenie ich do obszarów czystych (Sawicka-Kapusta, Zakrzewska 2002).

Pod względem zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego rok hydrologiczny 2001 nie odbiegał znacząco od lat minionych. Wzajemne relacje między poszczególnymi zanieczyszczeniami i podstawowe charakterystyki statystyczne nie różniły się znacząco od obserwowanych wcześniej. Badane zanieczyszczenia powietrza na Stacjach Bazowych z wyjątkiem ozonu przyziemnego, nie przekraczały obowiązujących w Polsce norm.

poprzedni   |   następny