Małgorzata Mazurek & Zbigniew Zwoliński

Instytut Badań Czwartorzędu i Geoekologii
Uniwersytet im. A. Mickiewicza
Fredry 10, 61-701 Poznań
M.Mazurek@e-mail & Zb.Zwoliński@e-mail

Stan geoekosystemÓw Polski
w roku 2000

Program pomiarowy O1: fauna bezkręgowa

Program O1 obejmuje wyłów tylko części fauny wchodzącej w skład monitorowanych ekosystemów, jest to grupa fauny lądowej zasiedlającej warstwę trawiasto-zielną, a w zadrzewieniach warstwę koron drzew. Gatunki te dostatecznie odzwierciedlają stan środowiska przyrodniczego i jego zmiany. W latach 1998-2000 na trzech powierzchniach monitoringowych w Stacji Bazowej w Wigrach zlokalizowanych w: grądzie, borze bagiennym i olsie prowadzono badania fauny bezkręgowców. Spośród wszystkich rodzajów stosowanych pułapek najwięcej okazów Formicidae i Carabidae dostarczyły pułapki Barbera. Są one przeznaczone do odłowów fauny epigeicznej, stąd dominowały w nich owady penetrujące powierzchnię gleby. Do porównania fauny badanych grup owadów na różnych powierzchniach monitoringowych użyto wskaźnika łowności, będącego liczbą okazów odłowionych w jedną pułapkę w ciągu jednej doby. W trakcie trzyletnich badań najwięcej bezkręgowców odłowiono w grądzie. Biegaczowate stanowiły tam od 2,3 do 8,2%, a mrówki od 1,1 do 2,3% wszystkich odłowionych bezkręgowców. W 2000 roku wskaźnik łowności Carabidae dla grądu był dość zmienny, z dwoma wyraźnymi kulminacjami - w maju i sierpniu. Łowność Formicidae była mniejsza i bardziej wyrównana, z jednym wyraźnym szczytem w maju. W olsie biegaczowate stanowiły od 1,1 do 2,0%, a mrówki od 2,0 do 7,7% wszystkich odłowionych bezkręgowców. Przez cały czas więcej łowiło się mrówek niż biegaczy. U Carabidae wyraźnie zaznaczyły się dwa szczyty łowności - w maju i na początku października. Najmniej bezkręgowców odłowiono w borze bagiennym. Biegaczowate stanowiły od 1,1 do 2,3%, a mrówki od 2,6 do 8,1% wszystkich odłowionych bezkręgowców. W przypadku biegaczy ponownie zaznaczyły się dwa okresy zwiększonej łowności (maj, październik), natomiast łowność mrówek była wyraźnie najwyższa w maju.

Monitoring wybranych grup stawonogów epigeicznych w Pożarach jest uzupełnieniem istniejącej sieci monitoringu hydrogeologicznego. W badaniach uwzględniano sprężyki (Elateridae), mrówki (Formicidae), (Carabidae), kusaki (Staphylinidae) oraz pająki (Aranei). W badaniach zastosowano zmodyfikowane pułapki Barbera. Sprężyki należą do chrząszczy charakteryzujących się wiosenno - letnim trybem aktywności, wśród odłowionych osobników należących do 11 gatunków największy udział miał Selatosomus aenus - jeden z najpospolitszych gatunków występujących w Polsce. Subdominantami okazały się Prosternon tesselatum i Agriotes obscurus. Po trzy letnim okresie przeprowadzonych obserwacji można stwierdzić, że ze sprężykowatych zasiedlających tereny podmokłe występuje Actenicerus selandicus, gatunek zamieszkujący tereny bagienne, torfowiska, wilgotne polany śródleśne, obrzeża lasu, łąki oraz wilgotne pola orne i użytki zielone. Następnie Sericus brunneus, gatunek wymagający do swego rozwoju znacznej wilgotności, żyjący pod płatami mchu. Ponadto Agriotes lineatus, którego larwy żyją w niezbyt wilgotnych łąkach, w glebach uprawnych, pastwiskach, ugorach, nieużytkach i miedzach. Do sprężykowatych, które preferują głównie suche stanowiska należy zaliczyć Cidnopus minutus, gatunek występujący na suchych, nasłonecznionych miejscach w lasach mieszanych i liściastych oraz na terenach przyleśnych. Następnie Prosteron tesselatum, sprężyk zasiedlający lasy iglaste i mieszane, którego larwy żyją w warstwie próchnicznej, głównie na siedliskach suchych.

Wśród mrówek, należących do 15 gatunków, higrofilna Myrmica laevinodis zajęła pozycję dominującą, jednak spadek udziału tej mrówki w zgrupowaniu utrzymywał się nadal. W roku 2000 odłowiono mniej gatunków niż w roku poprzednim, jednak w dalszym ciągu mamy tu do czynienia z tym samym zespołem mrówek, gdyż podobieństwo dominacji utrzymuje się nadal na wysokim poziomie (powyżej 75%). Potwierdza się spostrzeżenie, że najsłabiej zamieszkiwane przez mrówki są podmokłe łąki i tereny porośnięte brzozą lub kępami wierzby. Udział gatunków sucho- i ciepłolubnych okazał się trwałą tendencją.

Na uwagę zasługują wykraczające znacznie poza standardowy program ZMŚP, kontynuowane od 1994 r. w Koniczynce, badania nad występowaniem w glebie pól uprawnych dwóch wybranych grup bezkręgowców glebowych (Collembola i Lumbricidae). W sezonie wegetacyjnym roku 2000 zwrócono uwagę na zróżnicowanie jakościowe i zagęszczenie fauny glebowej związane z odmienną agrtotechniką oraz warunkami pogodowymi roku 2000.

Ilościowe badania edafonu potwierdziły, że dla higrofilnych Lumbricidae przy zmiennych warunkach klimatycznych decydującą rolę odgrywają kryteria wilgotności gleby i zawartości materii organicznej, powodujące duże różnice między badanymi stanowiskami. Maksymalną liczebność Lumbricidae na stanowisku ze zlewni nr 5 stwierdzono na początku i na końcu sezonu badań (kwiecień i październik), dużo dżdżownic notowano też w lipcu i we wrześniu gdy wilgotność gleby była wysoka. W okresie suszy (maj i czerwiec) zagęszczenie i biomasa osiągały wartości minimalne, a nawet notowano zanik aktywności Lumbricidae.

W przypadku skoczogonek obserwowanych na polu uprawianym od siedmiu lat w systemie rolnictwa zintegrowanego, w warunkach zmniejszonej antropopresji obserwuje się znaczącą odbudowę ilościową zgrupowania Collembola wyrażającą się postępującym wzrostem liczebności do poziomu bliskiego środowiskom naturalnym. W porównaniu z latami 1994-96 liczebność Collembola była aż około 10 razy większa. W trakcie sezonu od wiosny do lata (IV-VII) zagęszczenie skoczogonek było małe i nie wykazywało większych wahań (minimalne w czerwcu). W końcu lata i na początku jesieni stwierdzono wzrost liczebności spowodowany nagromadzeniem w glebie pożniwnych resztek roślinnych i odpowiednią wilgotnością gleby. Późną jesienią zagęszczenie skoczogonek zmalało, ale było wyraźnie wyższe niż na początku sezonu.

W krajobrazie rolniczym, prowadzono też badania ilościowe o charakterze monitoringowym populacji lęgowej dwóch gatunków jaskółek: dymówki i oknówki, których ostatecznym celem jest określenie wielkości areału żerowania wybranych kolonii lęgowych oknówki Delichon urbica (L.) usytuowanych w obrębie zlewni Strugi Toruńskiej.

Przedstawione wyniki badań populacji lęgowej oknówki przeprowadzonych w 2000 roku umożliwiły wysunięcie m.in. następujących wniosków:

• Stwierdzono znaczący wpływ liczby gniazd w koloni na wielkość terytorium żerowania ptaków w miesiącu lipcu,
• Wielkość i kształt areału żerowania ptaków są związane z obecnością wody - tereny przylegające do cieków i zbiorników wodnych stanowią dogodny obszar polowań ptaków oraz rezerwuar materiału budulcowego w okresie budowy i naprawy gniazd,
• Na wielkość terytorium żerowania oknówki znaczący wpływ ma obecność elementów urozmaicających krajobraz rolniczy, takich jak: sady, zadrzewienia śródpolne, szpalery przydrożnych drzew, krzewy,
• Na kształt terytorium pokarmowego ptaków tworzących kolonie wpływa charakter upraw w otoczeniu koloni i związany z roślinami uprawnymi aeroplankton.
• Najkrótsze loty osobników z koloni mają miejsce w maju, w czerwcu areał pokarmowy ptaków zwiększa się ponad dwukrotnie, a w miesiącu lipcu jest największy dla całego okresu lęgowego.

Badania przeprowadzone w 2000 r. stanowią jeden z etapów badań, których celem jest określenie potencjalnych możliwości gniazdowania oknówki w krajobrazie rolniczym.

W powiązaniu z prowadzonym monitoringiem dynamiki zasobów os społecznych, w latach 1979-1999 kontynuowano monitoring dynamiki liczebności na obszarze miejskim Torunia (łącznie z przedmieściami w części wchodzącymi na zlewnię Strugi Toruńskiej). W 2000 r. prowadzono lustracje centrum oraz przedmieść. Osy społeczne odnotowywano i odławiano od połowy kwietnia do połowy września. Badany sezon wegetacyjny sprzyjał pod względem warunków meteorologicznych rozwojowi gniazd os społecznych. Skutecznemu rozwojowi gniazd sprzyjała również niska konkurencja wewnątrzpopulacyjna, która związana była z dwuletnią cyklicznością zmian liczebności rodzin os społecznych.

		Spis treści:	Stan geoekosystemÓw Polski w roku 2000 Małgorzata Mazurek & Zbigniew Zwoliński Instytut Badań Czwartorzędu i Geoekologii Uniwersytet im. A. Mickiewicza Fredry 10, 61-701 Poznań M.Mazurek@e-mail & Zb.Zwoliński@e-mail
		Wprowadzenie
P r o g r a m y p o m i a r o w e	A1:	meteorologia
	B1:	chemizm powietrza atmosferycznego
	C1:	chemizm opadów atmosferycznych
	C2:	chemizm opadu podokapowego
	C3:	chemizm spływu po pniach
	E1:	gleby
	F1:	chemizm roztworów glebowych
	F2:	wody gruntowe
	H1:	wody powierzchniowe - rzeki
	H2:	wody powierzchniowe - jeziora
	J1:	flora i roślinność zlewni reprezentatywnej
	J2:	struktura i dynamika szaty roślinnej
	O1:	fauna bezkręgowa
		Podsumowanie
		Literatura

Cytowanie: Mazurek, M., Zwoliński, Zb., 2001. Stan geoekosystemów Polski w roku 2000. [Online] http://main.amu.edu.pl/~zmsp/stan00/stan2000.html, Instytut Badań Czwartorzędu i Geoekologii UAM, Poznań, [dd.mm.rrrr - data odwiedzenia strony]

Strona główna programu ZMŚP w Polsce; e-mail