Małgorzata Mazurek & Zbigniew Zwoliński

Instytut Badań Czwartorzędu i Geoekologii
Uniwersytet im. A. Mickiewicza
Fredry 10, 61-701 Poznań
M.Mazurek@e-mail & Zb.Zwoliński@e-mail

Stan geoekosystemÓw Polski
w roku 2000

Program pomiarowy H2: wody powierzchniowe - jeziora

W dwóch Stacjach Bazowych: Puszczy Boreckiej i Storkowie prowadzone były badania w zlewniach jeziornych. W pierwszej z nich badaniami objęte było jezioro Łękuk (6 pomiarów), natomiast w drugiej - jezioro Czarne(4 pomiary). Przedstawione wyniki wskazują, że jeziora te zdecydowanie różnicują się pod względem składu chemicznego ich wód.

Zlewnia jeziora Łękuk obejmuje żyzne siedliska lasów grądowych, łęgowych i olsów, mało podatnych na degradację, a zarazem charakteryzujące się niskim stopniem przekształceń antropogenicznych. Jezioro Łękuk jest zasilane w głównej mierze ciekami, których dopływ stanowi około 84% całkowitego zasilania jeziora. Spływ powierzchniowy ze zlewni bezpośredniej stanowi około 8% a dopływ podziemny około 7%. Wymiana wód w jeziorze wynosi około 200%. Zasilanie jeziora jest bardzo nierównomierne na przestrzeni roku. Główny dopływ wód ciekami i spływem powierzchniowym ma miejsce w okresie roztopów tj. w miesiącach lutym, marcu i kwietniu i stanowi około 58% dopływu całorocznego. Również odpływ jest bardzo nierównomierny, w okresie roztopów odpływa około 75% odpływu całorocznego. Najmniejsze zasilanie, jak i najmniejszy odpływ, mają miejsce we wrześniu kiedy to stanowią one około 0,5% odpowiednio całorocznego dopływu i odpływu.

Własności fizyczne i chemiczne wód jeziora Łękuk w roku 2000 były bardzo zbliżone do przeciętnych z lat 1993-1999. Zawartość tlenu w wodach jeziora kształtowała się podobnie jak w latach ubiegłych. W czasie wiosennego wymieszania wód, zawartość tlenu wynosiła w warstwie przypowierzchniowej około 12 mgdm^-3 i stopniowo spadała do około 10 mgdm^-3 przy samym dnie. Pomiar wykonany na początku czerwca wykazał już znaczny spadek tlenu w warstwach naddennych. Kolejne pomiary w lipcu, sierpniu, i wrześniu wykazały, że podobnie do lat ubiegłych, zawartość tlenu poniżej głębokości 5 m była mniejsza od 1 mgdm^-3. a nad dnem wynosiła około 0,3 mgdm^-3. Stężenia chlorofilu "a", sestonu, jak i przezroczystość wód w roku 2000 osiągały korzystniejsze wyniki niż w latach ubiegłych.

Jezioro Łękuk można zaliczyć do jezior o składzie chemicznym odpowiadającym jeziorom położonym w strefie młodoglacjalnej. W wodzie dominują jony wapnia, magnezu i wodorowęglany, a niewielkie stężenia osiąga sód, potas, chlorki i siarczany. Przewodność elektrolityczna wynosiła 322 uScm^-1. Zawartość w wodach jeziora głównych jonów, jak również wartości przewodnictwa elektrolitycznego właściwego, były przez cały okres badawczy stabilne z lekką tendencją wzrostową. Maksymalne stężenia wystąpiły na ogół w listopadzie. Jedynie stężenia SO₄ w warstwach przydennych stopniowo malały, co jest wynikiem redukcji siarczanów w warunkach beztlenowych. Stężenia związków azotu i fosforu w warstwie przypowierzchniowej przez cały sezon wegetacyjny 2000 roku były niskie i mieściły się w dolnych granicach ich stężeń obserwowanych w latach ubiegłych. Stężenia fosforu całkowitego, fosforanów i azotu amonowego w warstwie naddennej rosły stopniowo od okresu wiosennego wymieszana wód w jeziorze do jesieni.

Ryc. 23. Profil termiczny dla jeziora Czarnego, Stacja Bazowa Storkowo w roku hydrologicznym 2000	Ryc. 24. Zawartość tlenu rozpuszczonego dla jeziora Czarnego, Stacja Bazowa Storkowo w roku hydrologicznym 2000

Odmiennymi właściwościami chemicznymi cechują się wody jeziora Czarnego, które jest bezodpływowym powierzchniowo zbiornikiem wodnym o powierzchni 3,1 ha i głębokości do 6,8 m. Leży w strefie wododziałowej pomiędzy zlewniami Parsęty, Kłudy i Skalneńskiego Potoku. Jezioro zajmuje stosunkowo głęboką misę wytopiska z wypełnieniem organicznym, przechodzącym na powierzchni w nieskonsolidowane osady. Zlewnia jeziora porośnięta jest borem sosnowym świeżym. Niezbyt korzystne warunki naturalne mogą sprzyjać degradacji wód jeziora (Szpikowski, Michalska, Kruszyk 1998). Termika wód jeziora wskazuje (ryc. 23), że można je zaliczyć do tzw. jezior dymiktycznych, cyrkulacja wód jeziora poprzez falowanie jest ograniczona z powodu nieznacznych rozmiarów zbiornika i osłonięcia od wiatru przez wysoki drzewostan leśny. Natlenienie wód jeziora uwarunkowane jest sezonową cyrkulacją oraz rozkładem materii organicznej przy dnie zbiornika. Trzy pomiary O₂rozp. w profilu jeziora wykonane zimą wskazują na równomierny ubytek tlenu od powierzchni do dna (ryc. 24). Wiosną, w powierzchniowej, ogrzanej do poziomu 1 m warstwie wody zawartość tlenu wynosiła 10 mgdm^-3, poniżej wystąpił skok termiczny w strefie metalimnionu, któremu towarzyszył przyrost tlenu rozpuszczonego do wartości 13,3 mgdm^-3 na 3 m. Od tej głębokości ilość tlenu gwałtownie spadała - do 0 w warstwie hypolimnionu (od 5m). W lipcu stosunkowo dobrze natleniona była warstwa powierzchniowa wody o miąższości 2 m. Poniżej tego poziomu zaczynały się deficyty tlenowe i już na głębokości 3,5 m stężenie tlenu spadło do 0. Podobnie ukształtował się profil tlenowy jesienią, jednak spadek zawartości tlenu zaczął się o 0,5 m niżej, a wartości zerowe notowano od poziomu 4,5 m. Deficyty tlenowe przy dnie zbiornika są efektem procesów rozkładu materii organicznej wypełniającej misę jeziora. W wyniku wysokich temperatur wiosną, już od kwietnia, wykształciła się silna stratyfikacja termiczna wód jeziornych, wpływająca na natlenienie wód i skład chemiczny.

Zasilane opadami jezioro Czarne ma wody słabo zmineralizowane. Przewodność elektrolityczna w tym roku mieściła się w przedziale 2,25-5,18 uSm^-1. Najwyższe wartości notuje się przy dnie, gdzie zachodzi rozkład substancji organicznej zawartej w osadach dennych. Lekko kwaśny odczyn wód jeziornych pozwala określić jezioro Czarne jako zbiornik o cechach dystroficznych. Wartości pH wynosiły od 5,88 zimą do 6,31 wiosną. Kwasowość generalnie rośnie wraz z głębokością. Wody jeziora Czarne należą do typu wód pięciojonowych: Cl^- - HCO₃^- - SO₄^2- - Ca²⁺ - Na⁺. Niska mineralizacja jeziora i kwaśny odczyn, świadczą o opadowym charakterze zasilania zbiornika.

Podobnie jak w latach poprzednich zdecydowanie mniejsze koncentracje jonów w wodach Jeziora Czarnego wskazują na jego dystroficzne cechy w przeciwieństwie do Jeziora Łękuk, które wykazuje cechy raczej zbliżone do jezior eutroficznych. Na zmiany jakości wód jeziora Łękuk i Czarnego, nie będących pod wpływem antropopresji, znaczący wpływ mają warunki meteorologiczne danego roku obserwacji, szczególnie ważne w okresie wiosennym.

		Spis treści:	Stan geoekosystemÓw Polski w roku 2000 Małgorzata Mazurek & Zbigniew Zwoliński Instytut Badań Czwartorzędu i Geoekologii Uniwersytet im. A. Mickiewicza Fredry 10, 61-701 Poznań M.Mazurek@e-mail & Zb.Zwoliński@e-mail
		Wprowadzenie
P r o g r a m y p o m i a r o w e	A1:	meteorologia
	B1:	chemizm powietrza atmosferycznego
	C1:	chemizm opadów atmosferycznych
	C2:	chemizm opadu podokapowego
	C3:	chemizm spływu po pniach
	E1:	gleby
	F1:	chemizm roztworów glebowych
	F2:	wody gruntowe
	H1:	wody powierzchniowe - rzeki
	H2:	wody powierzchniowe - jeziora
	J1:	flora i roślinność zlewni reprezentatywnej
	J2:	struktura i dynamika szaty roślinnej
	O1:	fauna bezkręgowa
		Podsumowanie
		Literatura

Cytowanie: Mazurek, M., Zwoliński, Zb., 2001. Stan geoekosystemów Polski w roku 2000. [Online] http://main.amu.edu.pl/~zmsp/stan00/stan2000.html, Instytut Badań Czwartorzędu i Geoekologii UAM, Poznań, [dd.mm.rrrr - data odwiedzenia strony]

Strona główna programu ZMŚP w Polsce; e-mail