Załącznik 5. Zasady kodowania taksonów flory i fauny

 

W wszystkich programach pomiarowych ZMŚP, w których konieczne jest podawanie taksonów flory i fauny przyjęto ze względu na brak jednolitych polskich uregulowań system kodowania obowiązujący w krajach skandynawskich. Istotnym argumentem za jego przyjęciem był również fakt obowiązywania tego systemu w programie ICP/IM przy przesyłaniu danych do Environmental Data Centre w Helsinkach. Przedstawiony poniżej system opracowany został na zlecenie Rady Ministrów krajów nordyckich przez Nordic Environmental Data Group (NMD). Powołano w tym celu specjalną jednostkę organizacyjną nazwaną Nordic Code Centre, której aktualną siedzibą po reorganizacji jest Swdish Museum of Natural History.

Opracowane przez Nordic Code Centre rejestry obejmują kody gatunkowe będące niepowtarzalnym zapisem pełnych łacińskich nazw naukowych. Listy kodowe obejmować mogą rejestry więcej niż jednej grupy systematycznej. Każda lista kodów zawiera unikalny dwuznakowy wyróżnik - kod listy. Jakkolwiek znaczna część list kodowych swym zasięgiem geograficznym obejmuje tylko kraje skandynawskie, jednakże ze względu na bardzo duże podobieństwo do flory i fauny Polski, może być w naszym kraju z powodzeniem stosowana. W przypadku niektórych grup taksonomicznych możliwe jest stwierdzenie występowania na monitorowanym obszarze gatunków (lub niższych taksonów) nie uwzględnionych w istniejących listach kodowych. Należy wówczas utworzyć kod samodzielnie według zasad opisanych szczegółowo poniżej. W takiej sytuacji koniecznym uzupełnieniem raportu z obserwacji jest przesłanie do Centrum Informatycznego ZMŚP informacje zawierające: pełną nazwę taksonu, określenie przynalożności do rodzaju i rodziny i informacje o podstawach przeprowadzonej klasyfikacji (notkę bibliograficzną klucza itp.).

Rejestry zawierają oprócz pełnej, łacińskiej, nazwy naukowej i jej synonimów także informacje o sprawdzaniu i systematycznych zależnościach taksonów. Są tam również umieszczone krótkie kody i liczby porządkowe ułatwiające identyfikację i sortowanie taksonów. W niektórych przypadkach zamieszczono również dodatkowe pliki zawierające uzupełniające informacje o siedliskach, rozmieszczeniu geograficznym, nazwach pospolitych i inne.

Jednostką identyfikacyjną w obrębie rejestru jest takson. Należy podkreślić, że mimo zamieszczenia w wielu przypadkach synonimów nazw, nie można list kodowych traktować jako systematycznych słowników lub zestawień grup taksonomicznych. Zostały one bowiem opracowane na podstawie wielu źródeł ujęć systematyki i taksonomii.

Standaryzowane kody zawarte w rejestrach opracowanych przez NCC można używać jako umowne, konwencjonalne, zamienniki pełnych nazw naukowych, jako takie są jednoznacznie im i ich numerom porządkowym przyporządkowane. Taksony mogą mieć wszakże więcej niż jeden kod ze wzgędu na powszechne używanie synonimów pełnych nazw naukowych.

Opis kodów

Kod składa się z dwóch części: skrótu mnemonicznego jako odpowiednika nazwy naukowej, oraz dwuznakowego kodu listy kodowej. Skrót mnemoniczny jest unikalny tylko w obrębie danej listy kodowej, lecz w połączeniu z jej sygnaturą daje niepowtarzalną identyfikację w całym systemie kodów NCC. Tak naprzykład PARA CONHE oznacza Paracorixa concinna (FIEBER, 1848), gdzie PARA CON to skrót mnemoniczny, a HE to sygnatura listy kodowej z której skrót pochodzi.

Mnemonik to ciąg ośmiu znaków tworzących pierwszą część kodu. Odstęp (spacja) traktowane są jako „normalny” znak. Skrót mnemoniczny jest tworzony z nazwy naukowej na następujących zasadach:

ˇ      Taksony wyższe do rodziny: Pierwszych osiem znaków nazwy np.:

HEMIPTER                    Hemiptera

AVES                              Aves

ˇ      Rodziny: Siedem pierwszych znaków nazwy i X na pozycji ósmej np.:

CICADELX                    Cicadellidae

SUIDAE X                    Suidae

ˇ      Podrodziny: Siedem pierwszych znaków nazwy i Y na pozycji ósmej np.:

CHIRONOY                    Chironominae

ˇ      Rodzaje: Siedem pierwszych znaków nazwy i Z na pozycji ósmej np.:

PHILAENZ                    Philaenus sp.

IO     Z                    Io sp.

ˇ      Gatunki kolektywne: Kod tworzony jest analogicznie jak w przypadku gatunków (patrz poniżej), lecz dwa człony nazwy rozdzielone są nie odstępem (spacją) lecz ukośnikiem (slash):

RUBU/FRU                    Rubus fruticosus coll.

T/OBLIQU                    Taraxacum Obliqua

ˇ      Gatunki: Kod składa się czteroliterowego skrótu (pierwsze litery) nazwy rodzajowej, odstępu (spacji) i trzyliterowego (pierwsze litery) skrótu epietetu gatunkowego:

PHIL SPU                    Philaenus spumarius (LINNAEUS, 1758)

Okazjonalnie występują w listach kodowych NCC również inne formy zapisu nazw gatunkowych:

1+6:          S DOMEST               Svartalv domesticus n.sp., 1994

2+5:          SV DOMES               Svartalv domesticus n.sp., 1994

3+4:          SVA DOME               Svartalv domesticus n.sp., 1994

5+2:          SVART DO               Svartalv domesticus n.sp., 1994

6+1:          SVARTA D               Svartalv domesticus n.sp., 1994

ˇ      Mieszańce (hybrydy): Pierwsze cztery litery epitetu gatunkowego pierwszego gatunku, gwiazdka, a następnie pierwszed trzy litery epitetu gatunkowego drugiego gatunku. Kody podwójnych mieszańców tworzone są jak kody gatunków:

HYEM*VAR                    Equisetum hyemale * variegatum

CONG*ALB                    Gymadenia conopsea * Leucorchis albida

FRAG ANA                    Fragaria * ananassa

ˇ      Podgatunki: Dwie pierwsze litery nazwy rodzajowej, odstęp, dwie pierwsze litery epitetu gatunkowego, kropka, i dwie pierwsze litery epitetu podgatunku:

LI DE.IN                    Linnavuoriana decempunctata intercedens (LINNAVUORI, 1949)

ˇ      Odmiany: Pierwsze dwie litery nazwy rodzajowej, odstęp, dwie pierwsze litery epitetu gatunkowego, średnik i dwie pierwsze litery epitetu odmiany:

LY AN;PU                    Lycopodium annotinum var. pungens

ˇ      Forma: Pierwsze dwie litery nazwy rodzajowej, odstęp, dwie pierwsze litery epitetu gatunkowego, plus i dwie pierwsze litery epitetu formy:

AL AL+CO                    Alnetoidia alneti f. coryli (Tollin, 1851)

Sygnatura listy kodowej jest unikalnym dwuznakowym kodem dołączanym do każdej listy. Tworzy on zawsze końcową część każdego kodu (na pozycji 9 i 10) i zapewnia jego niepowtarzalność w całym systemie kodów NCC. Jest to szczególnie istotne w sytuacji kiedy w „dokumencie” łączone są kody z różnych list, lub też dokonywana jest wymiana danych między różnymi systemami zapisu. Przykłady pełnych kodów NCC:

PARA CONHE   Paracorixa concinna

AVES    A1               Aves

Sygnatury mogą być tworzone dla list grup systematycznych, lub też wyłącznie w celach porządkowych. W obrębie kodów NCC występują oba typy sygnatur. Może się więc zdarzyć że kody tych samych taksonów w różnych listach będą miały różne sygnatury np.:

FALC PERA1               Falco peregrinus

FA PE.LEA1      Falco peregrinus leucogenys

FA PE.CD90               Falco peregrinus calidus

W sytuacji kiedy standardowy skrót mnemoniczny utworzony według zasad omówinych powyżej był identyczny dla dwóch lub większej ilości taksonów, wtedy „ręcznie” wprowadzano zmiany zapewniające unikalność kodu. Te niestandardowe kody są w systemie NCC określane jako „deviating”. Te dwuznaczne, kolidujące ze sobą skróty były wyłączane z listy, a ich używanie winno być wyraźnie zaznaczone. Użytkownik listy kodowej łatwo może rozpoznać niestandardowe skróty (kody) ponieważ w polu 5 (nie będącym częścią kodu) umieszczono znak > (większy niż). Umieszczona w tym samym polu gwiazdka (*) oznacza skrót w którym odstąpiono od standardowych zasad albo przy tworzeniu nazwy rodzajowej, albo gatunkowej.

 

Tab. 1. Zestawienie list kodowych oraz ich zasięgów geograficznych taksonów flory i fauny w systemie opracowanym przez Nordic Code Centre.

 

Nazwa pliku:

Kod listy

Takson

Zasięg geograficzny

ALGAE.ZIP

PX

Algae: fitoplankton i gatunki morskiego bentosu

Europa Północna

AMPHIBIA.ZIP

H0

Amphibia

globalny

AVES.ZIP

A1

Aves

globalny

BALT_INV.ZIP

 

bałtyckie bezkręgowce morskie

Bałtyk i obszar Kattegattu

BRYOPHYT.ZIP

M2

Bryophyta: wątrobowce i mchy

Europa i Azory

COLEOPTE.ZIP

C2

Coleoptera

kraje basenu morza Bałtyckiego

CRUSTACE.ZIP

K1

Crustacea

kraje skandynawskie

CYANOPHY.ZIP

CY

Cyanophycota

kraje skandynawskie

DERMAPTE.ZIP

DE

Dermaptera

kraje skandynawskie

DINOPHYC.ZIP

DN

Dinophyceae

północna Europa i przylegające morza

EPHEMERO.ZIP

W2

Ephemeroptera

Europa łącznie z Azją Mniejszą i Afryką Północną

EUGLENOP.ZIP

EU

Euglenophycota

Półwysep Skandynawski i Jutlandzki oraz przyległe wody

FISH.ZIP

F0

Ryby

półkula północna

FUNGI.ZIP

16

Fungi - Macromycetes

kraje skandynawskie

HEMIPTER.ZIP

HE

Hemiptera

Dania, Szwecja, Norwegia i Finlandia

LEPIDOT.ZIP

L1

Lepidoptera

kraje skandynawskie

LICHENES.ZIP

12

Lichenes

Europa

MAMMALIA.ZIP

D1

Mammalia

globalny

MOLLUSCA.ZIP

M3

Mollusca

kraje skandynawskie

NEMATODA.ZIP

NX

Nematoda

Bałtyk i obszar Kattegattu

ODONATA.ZIP

W1

Odonata

Europa łącznie z Azją Mniejszą i Afryką Północną

ORTHOPTE.ZIP

RX

Orthoptera

 

PAUROPOD.ZIP

J1

Pauropoda

globalny

PLECOPTE.ZIP

W3

Plecoptera

Europa łącznie z Azją Mniejszą i Afryką Północną

REPTILIA.ZIP

XX

Reptilia

Europa

RHODOPHY.ZIP

RH

Rhodophycota

Półwysep Skandynawski i Jutlandzki oraz przyległe wody

ROTIFERA.ZIP

RF

Rotifera

kraje skandynawskie

TRACHEOP.ZIP

B4

Rośliny naczyniowe

kraje skandynawskie

 

Przykład:

 

Kody najbardziej pospolitych gatunków drzew europejskich

według listy B4 NCC (Nordic Code Centre)

 

KOD

GATUNEK

ABIE ALB

Abies alba

ABIE NOR

Abies nordmanniana

ACER CAM

Acer campestre

ACER PLA

Acer platanoides

ACER PSE

Acer pseudoplatanus

ALNU GLU

Alnus glutinosa

ALNU INC

Alnus incana

BETU PEN

Betula pendula

BETU PUB

Betula pubescens

BE PU.TO

Betula pubescens ssp. tortuosa

CARP BET

Carpinus betulus

FAGU SYL

Fagus sylvatica

LARI DEC

Larix decidua

LARI SIB

Larix sibirica

PICE ABI

Picea abies

PI AB.OB

Picea abies ssp. obovata

PICE GLA

Picea glauca

PICE OMO

Picea omorika

PINU SYL

Pinus sylvestris

POPU BAL

Populus balsamifera

POPU NIG

Populus nigra

POPU TRA

Populus tremula

PRUN PAD

Prunus padus

QUER PET

Quercus petraea

QUER ROB

Quercus robur

TILI COR

Tilia cordata

TILI PLA

Tilia platyphyllos

ULMU GLA

Ulmus glabra

ULMU LAE

Ulmus laevis