8. PROGRAMY POMIAROWE ZMŚP - wytyczne organizacji sieci pomiarowej

 

8.13. PROGRAM POMIAROWY I1: HYDROBIOLOGIA RZEK

 

CEL POMIARÓW:

Monitoring ekosystemów wodnych (rzek i jezior) ma na celu kontrolę i ocenę ich aktualnego stanu, przewidywanych zmian biocenotycznych oraz ocenę stopnia odkształceń w ich funkcjonowaniu w krótkim i długim przedziale czasowym. Obejmuje on :

.      określenie poziomu wód powierzchniowych,

.      określenie podstawowych czynników abiotycznych (fizycznych i chemicznych) w wodzie i osadzie dennym,

.      określenie aktualnego stanu jakościowego i ilościowego wodnej flory (fitoplanktonu, makrofitów) i wodnej fauny (zooplanktonu, zoobentosu i nektonu),

.      określenie stopnia pokrycia przybrzeżnej roślinności: wynurzonej, pływającej i zanurzonej,

.      ocenę tempa, skali oraz kierunków zmian jakościowych i ilościowych w fito - i zoocenozach wodnych,

.      prześledzenie sukcesji ekologicznej,

.      określenie rodzaju i źródła zagrożeń dla biocenoz wodnych (np.: zakwaszenie, eutrofizacja, skażenie metalami ciężkimi, nadmierna rybacka eksploatacja itp.),

.      próbę określenia krążenia materii i energii w ekosystemie wodnym (jeziornym i rzecznym).

Na podstawie mierzonych parametrów będzie można prześledzić podstawowe dla funkcjonowania każdego ekosystemu wodnego związki troficzne - krążenie materii i energii oraz trofię (stan troficzny). Ponadto można będzie ocenić (na podstawie wskaźnika Shannon'a) stan i kierunki zmian różnorodności biologicznej (gatunkowej) w ekosystemie wodnym (ważny wskaźnik antropogenicznego przekształcenia ekosystemu).

Dla określenia krążenia materii i energii w ekosystemie wodnym niezbędne są pomiary takich czynników biotycznych jak: liczebność, biomasa, produkcja globalna (fitoplankton) i respiracja (zooplankton) podstawowych formacji ekologicznych zasiedlających ekosystem wodny.

W celu prześledzenia stanu aktualnego i kierunków zmian różnorodności biologicznej w ekosystemie wodnym wskazane jest szczegółowe poznanie (w miarę możliwości) składu gatunkowego i struktury dominacji poszczególnych jego zespołów ekologicznych. Dla oceny stanu różnorodności biologicznej można stosować różne wskaźniki (m.in. wskaźnik zróżnicowania jakościowego Shannon'a).

 

ZALECANA METODYKA:

Przy wyborze stanowiska muszą być brane pod uwagę warunki lokalne, takie jak głębokość i konsystencja osadów dennych.

Próby makrozoobentosu pobierać się powinno na odcinkach cieku z wartkim nurtem i twardym dnem. Opróbowana powierzchnia obejmować musi odcinek koryta o długości około 10 razy większej niż szerokość. Pobór wykonuje się dwukrotnie w ciągu roku: wiosną i jesienią. Wiosenny termin lokuje się bezpośrednio po roztopach; jesienny w okresie stabilnej niżówki. Poboru dokonuje się metodą "zagarniania". Jest ona odpowiednia dla łapania okazów większości gatunków żyjących na dnie zbudowanym z gruboziarnistego materiału, a także zanurzonej roślinności i drobnego materiału pomiędzy i spod kamieni (gatunki sestonu mogą być niedostatecznie reprezentowane). "Zagarnianie" może być wykonywane w wodzie o głębokości do 1 m, płynącej z prędkością 0,1 do 1 m s-1.

Używać należy podbieraka o trójkątnym lub kwadratowym kształcie otworu wlotowego (szerokość 25 cm) i o 0,5 mm oczkach siatki. Rama i rączka podbieraka powinny być wyskalowane (w cm) dla określenia głębokości wody. Siatkę podbieraka przed każdym użyciem sterylizuje się, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się potencjalnych chorób (zakażeń). Dokonuje się tego poprzez zanurzanie w formaldehydzie (formalinie) lub alkoholu etylowym (etanolu).

Należy umieścić podbierak na dnie otworem pod prąd. Odwrócić kamienie i zagarniać osad denny na powierzchni 25×40 cm przez 60 sekund. Luźny drobnoziarnisty materiał nie powinien zatrzymywać się na siatce. Na każdym stanowisku należy zebrać (zagarniać) 3 do 6 próbek.

Materiał, który osadził się na siatce podbieraka delikatnie przemywamy, a  pozostałość wytrząsamy do plastikowego pojemnika. Złapane okazy wybieramy szczypcami z miękkimi końcówkami i umieszczamy w litrowych słojach wypełnionych 96% etanolem.

Próbki dzieli się na niewielkie porcje i przenosi na szalki Petriego, a następnie sortuje pod binokularem (powiększenie ok. 10×). Jeżeli oznaczenia gatunkowe są wykonywane natychmiast po sortowaniu, to potem rozdzielony na poszczególne jednostki taksonomiczne materiał umieszcza się w hermetycznych szklanych kapsułach wypełnionych 70% etanolem. W trakcie oznaczeń należy liczyć ilość osobników poszczególnych grup taksonomicznych; jeżeli w materiale występują fragmenty okazów, liczone są jedynie te części, które umożliwiają identyfikację gatunkową (np. aparaty szczękowe Oligochaeta). Oznaczenia taksonomiczne powinny być tak dokładne jak to jest możliwe, najlepiej  gatunkowe lub  rodzajowe.

Biomasę mierzy się jako wilgotną wagę zakonserwowanego materiału  po umieszczeniu okazów na 10 minut w czystej wodzie. Pomiar ten wykonywać należy około 1 miesiąca od momentu poboru próbek i konserwacji złapanych okazów.

Zestawienie wybranych metodyk pomiarów i analiz hydrobiologicznych (programy H1 i H2) znajduje się w tabeli 3 w załączniku 12.

 

PARAMETRY POMIAROWE:

program podstawowy

Parametr

Kod

Jednostka - dokładność

(ilość miejsc dziesiętnych)

Częstotliwość pomiarów

bentos:

zagęszczenie

SPPD_

osob. ´ m-2...... 0

2/rok

biomasa

BMASS_

g m-2................ 1

....

wskaźnik zróżnicowania Shannon-Wiener'a

DIX_SW

[-]................... 1

....

dryft

zagęszczenie

SPPD_

osob. ´ m-2...... 0

2/rok

biomasa

BMASS_

g m-2................ 1

....

wskaźnik zróżnicowania Shannon-Wiener'a

DIX_SW

[-]................... 1

....

nekton

zagęszczenie

SPPD_

osob. ´ m-2...... 0

2/rok

Biomasa

BMASS_

g m-2................ 1

....

wskaźnik zróżnicowania Shannon-Wiener'a

DIX_SW

[-]................... 1

....

 

ZAPIS DANYCH W RAPORCIE:

Pierwsze dwie kolumny zawierają kod podprogramu. Kod medium (kolumny 12-19) określa takson (gatunek, grupę gatunków) identyfikowany przez standardowy kod i oznaczenie listy kodowej (z listy kodów NCC - patrz załącznik 5). "Poziom" (kolumny 22-25) określa głębokość (w cm) pobrania próbki poniżej poziomu wody w cieku lub jeziorze. "Skala" (kolumny 32-34) oznacza ilość pojedynczych próbek pobranych do analizy. Wskaźnik zróżnicowania obliczany jest dla wszystkich terminowych próbek (zasady obliczania - patrz w roz. 10). W kolumnach daty (26-31) zapisuje się miesiąc poboru próbek.