5. Zasady rozmieszczenia i funkcjonowania Stacji Bazowych Zintegrowanego Monitoringu ¦rodowiska Przyrodniczego

 

Program Zintegrowanego Monitoringu ¦rodowiska Przyrodniczego realizowany jest w oparciu o Stacje Bazowe, które winny posiadać stałego wła¶ciciela oraz zapewniać prowadzenie wieloletnich serii obserwacyjnych. Należy podkre¶lić, że Stacja Bazowa to obszar zlewni reprezentatywnej ze zróżnicowan± struktur± ekosystemów, z powierzchniami testowymi oraz budynkiem, w którym zlokalizowane jest laboratorium i zaplecze socjalne. Organizacja Stacji Bazowych w polskiej koncepcji ZM¦P nawi±zuje do europejskiego programu Integrated Monitoring. Można stwierdzić, że jeszcze nie wszystkie typy krajobrazów Europy zostały wł±czone do sieci IM. W tym zakresie należy doprowadzić do uzgodnień, w celu powi±zania sieci krajowej ZM¦P z sieci± europejsk±.

W oparciu o analizę struktury krajobrazowej Polski oraz przeprowadzone postępowanie ankietowe (Kostrzewski, Stach 1992), na etapie opracowania koncepcji ZM¦P zaproponowano 13 Stacji Bazowych, które reprezentuj± wybrane ekosystemy Polski (ryc. 5.1).

 

 

Ryc. 5.1. Planowana w 1993 roku lokalizacja 13 Stacji Bazowych ZM¦P. Obja¶nienia: a - stacje prowadz±ce monitoring od 1 listopada 1993 (patrz ryc. 5.3), b - stacje w których pomiarów nie podjęto ze względów organizacyjnych, finansowych lub innych

 

W doborze Stacji Bazowych kierowano się zróżnicowaniem krajobrazowym Polski bior±c pod uwagę (ryc. 5.2):

Ryc. 5.2. Rozmieszczenie Stacji Bazowych Zintegrowanego Monitoringu ¦rodowiska Przyrodniczego na tle głównych stref krajobrazowych Polski (L.Starkel 1990 npbl.). Obja¶nienia: 1 - góry wysokie, 2 - góry ¶rednie, 3 - pogórza, góry niskie, wyżyny, 4 - wyżyny krasowe, 5 - równiny piaszczyste, 6 - wysoczyzny młodoglacjalne, 7 - wysoczyzny staroglacjalne-płaskie, 8 - wyżyny lessowe, 9 - obszary wydmowe, 10 - dna dolin i kotlin, 11 - bagna i torfowiska. Punktami zaznaczono lokalizację Stacji Bazowych ZM¦P (patrz ryc. 5.3)

 

.      typ budowy geologicznej i rzeĽby, okre¶lon± strukturę systemów przyrodniczych i społeczno-gospodarczych,

.      zróżnicowanie klimatyczne Polski, warunkuj±ce funkcjonowanie procesów przyrodniczych,

.      stopień transformacji antropogenicznej z wydzieleniem obszarów le¶nych (z wyróżnieniem parków narodowych), rolnych, miejskich, obszarów przemysłowych i górniczych.

Przedstawiony obraz rozmieszczenia Stacji Bazowych stanowi niezbędne minimum objęcia monitoringiem podstawowych typów krajobrazów Polski. Należy dodać, że program rozmieszczenia Stacji Bazowych winien między innymi obj±ć wszystkie Parki Narodowe. Gwarantowało by to uzyskanie wieloletnich serii obserwacyjnych.

Od 1993 roku uwzględniaj±c możliwo¶ci realizacyjne wytypowanych obiektów, system pomiarowy ZM¦P uruchomiony został na 7 Stacjach Bazowych (ryc. 5.3). Warunkiem zakwalifikowania się do sieci pomiarowej ZM¦P jest spełnienie okre¶lonych wymogów, które przedstawiono w rozdziale 4.2 Należy podkre¶lić, że obszar ZM¦P (zlewnia rzeczna) winien dobrze odzwierciedlać strukturę krajobrazow± regionu a zorganizowany system pomiarowy dostarczać bież±cej informacji na temat stanu ¶rodowiska i jego ochrony.

 

 

Ryc. 5.3. Rozmieszczenie Stacji Bazowych Zintegrowanego Monitoringu ¦rodowiska Przyrodniczego w Polsce (stacje prowadz±ce pomiary od 1.11.1993 roku).

 

01ZM - Stacja Kompleksowego Monitoringu ¦rodowiska "Puszcza Borecka" (Instytut Ochrony ¦rodowiska, Warszawa),

05ZM - Stacja ZM¦P w Wigierskim Parku Narodowym,

06ZM - Stacja Geoekologiczna w Storkowie (Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Poznań),

07ZM - O¶rodek Biologii Stosowanej w Koniczynce (Uniwersytet im. M.Kopernika, Toruń),

08ZM - Stacja ZM¦P "Pożary" w Kampinoskim Parku Narodowym,

09ZM - ¦więtokrzyska Stacja Geoekologiczna w ¦więtym Krzyżu (Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Kielce),

10ZM - Stacja Naukowo-Badawcza w Szymbarku (Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa);

 

Stacja Bazowa ma ¶ci¶le okre¶lone miejsce i zadania w strukturze organizacyjnej ZM¦P (ryc. 5.4, punkty rozdziału 4.2.). Pod względem administracyjnym bezpo¶rednio zwi±zana jest z instytucj± macierzyst± (np. Stacja Geoekologiczna w Storkowie z Uniwersytetem im. A.Mickiewicza), a w zakresie realizacji programu ZM¦P zwi±zana jest zarz±dzeniami Państwowej Inspekcji Ochrony ¦rodowiska. Propozycja rozmieszczenia powierzchni testowych na obszarze Stacji Bazowej podlega zatwierdzeniu przez zespół specjalistów ZM¦P. Bardzo istotnym zagadnieniem w funkcjonowaniu Stacji Bazowej jest kontrola w zakresie wykonywanych analiz laboratoryjnych i stosowanego sprzętu pomiarowego. W tym zakresie Stacje Bazowe bezpo¶rednio podlegaj± odpowiednim zarz±dzeniom Głównego Inspektora Ochrony ¦rodowiska. Wskazane jest, aby na obszarze badań ZM¦P były także zlokalizowane stanowiska pomiarowe monitoringów specjalistycznych. Funkcjonowanie systemu pomiarowego Stacji Bazowej, winno także uwzględniać realizację programu przez stacje satelitarne (stacje specjalistyczne innych instytucji zlokalizowane na obszarze zlewni reprezentatywnej). Powi±zanie programu Stacji Bazowej z sieci± monitoringu regionalnego jest jednym z podstawowych zadań organizacyjnych sprawnego funkcjonowania ZM¦P. W sieci monitoringu regionalnego Stacje Bazowe winny wypracować metody badania ¶rodowiska przyrodniczego uwarunkowane specyfik± badanego obszaru oraz przedstawiać funkcjonowanie ¶rodowiska przyrodniczego, z wskazaniem Ľródeł jego zagrożeń i kierunków ochrony.

 

 

Ryc. 5.4. Schemat powi±zań organizacyjnych Stacji Bazowej ZM¦P.

 

Hierarchiczny układ sieci monitoringu - lokalny, regionalny, krajowy pozostaje w pełnej zgodno¶ci z badaniem struktur krajobrazowych Polski. Stacje Bazowe stanowi± w programie ZM¦P osnowę sieci pomiarowej, zapewniaj± kompleksowe badanie ¶rodowiska przyrodniczego, winny mieć zabezpieczone trwałe warunki funkcjonowania. Jedynie bowiem uzyskanie wieloletnich serii obserwacyjnych daje możliwo¶ć weryfikacji ujęć modelowych, stosowanych metod pomiarowych, pozwala na uzyskanie warto¶ciowej informacji o ¶rodowisku przyrodniczym Polski i jego przemianach.