Harcerstwo na Podolanach

Od założenia drużyny do utworzenia Szarych Szeregów

Stanisław KUDLIŃSKI,  Andrzej PAWUŁA

            Przy ulicy Szarych Szeregów w Poznaniu trwają prace nad budową pomnika harcerzy Szarych Szeregów. Na olbrzymim głazie, pochodzącym z pobliskich pól, umieszczona zostanie mosiężna płyta z harcerską lilijką i napisem "Harcerzom poznańskim - poległym i zamęczonym w okresie II wojny światowej 1939 - 1945".

            Nie każdy wie, że na Podolanach istniała organizacja Szarych Szeregów, jako konspiracyjna kontynuacja 6 Szczepu Związku Harcerstwa Polskiego im. Tadeusza Kościuszki, obejmującego drużyny z Winiar, Sołacza, Winograd, Naramowic, Strzeszyna i Podolan. Komendantem Szczepu, przed wybuchem wojny oraz na początku okupacji był dh Teodor Łagoda. Nie każdy mieszkaniec Podolan wie, że wielu z tych harcerzy Szarych Szeregów, z Podolan, Sołacza i Winiar, za swoją działalność było w latach okupacji torturowanych przez Gestapo i więzionych, a kilku z nich zginęło w hitlerowskich obozach koncentracyjnych.

            Koło Poznań - Północ Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych, reprezentowanych przez Prezesa Koła Zygmunta Paulewicza, Panią Helenę Stroińską oraz Panów Stanisława Kudlińskiego i Bogusława Olejniczaka,    podjęło dzieło upamiętnienia patriotycznego zrywu harcerskiej młodzieży z lat wojennych i przekazania tej pamięci współczesnej młodzieży harcerskiej. Warto więc przypomnieć początki harcerstwa na naszym terenie i ludzi, którzy zwyczajnie - pracując, czy ucząc się w szkole, bawiąc się, czy chodząc na wycieczki, nie zapominali o trzech ważnych literach na harcerskiej lilijce:  "O.N.C".

             Działalność harcerska na Podolanach wiąże się bezpośrednio z utworzeniem, najpierw drużyny a następnie szczepu harcerskiego na Winiarach. Jak to można odczytać w zarysie historii   6 Poznańskiej Drużyny Harcerzy i VI Hufca Harcerskiego Poznań - Winiary, opracowanym przez dh Tadeusza Basińskiego, drużyna harcerska na Podolanach powstała w 1936 roku, a jej pierwszym drużynowym był dh Adam  Itkowiak. W grupie przyjaciół, tworzących podolańską drużynę harcerzy  byli m.in. Alfred Andrzejewski, Henryk Florysiak, Bolesław Floryszczak, Czesław Jańczak, Antoni Kupczynas, Leon Pawuła, Walenty Patalas, Zygmunt Piechowiak, Tadeusz Urbański, Jerzy Szloferek, Henryk i Mietek Zalewscy. Zbiórki harcerskie, przy braku prawdziwej harcówki, odbywały się w mieszkaniach prywatnych, podczas wycieczek rowerowych lub w poczekalni dworca kolejowego Poznań - Golęcin (po wojnie przemianowanego na Poznań - Podolany). W zaprzyjaźnionym zastępie harcerek, gdzie funkcję zastępowej pełniła Lidia Karońska, córka zamordowanego póżniej w Katyniu kapitana Karońskiego, działały jeszcze dwie siostry Karońskie Mirka i Basia a także Łucja Kapturska, Renia i Zosia Pawuła, Benigna Wawrzyniak oraz Marysia i Halina Zawadzka. Drużynową harcerek na Winiarach była dhna Bolesława Musielak. W życiu towarzyskim młodzieży na Podolanach uczestniczyły także dziewczęta związane z drużynami gimnazjalnymi ze śródmieścia Poznania lub innych miejscowości Wielkopolski: Helena Sieroń, Halina Szloferek, Halina Dybizbańska, Emilia Jańczak, Irka Gumienna, Halina Orłowska, Zosia Zawadzka.

            Największymi wydarzeniami w przedwojennej działalności harcerskiej, obok zdobywania różnych sprawności i wycieczek rowerowych były obozy letnie. W maju 1937 winiarski Szczep Harcerzy uczestniczył w Zlocie Harcerzy miasta Poznania na Malcie. W tym samym roku zorganizowany został obóz letni w Lichwinie k/ Międzychodu, którego komendantem był dh Franciszek Nowak a oboźnym dh Adam Itkowiak. Zastęp żeglarski dopłynął Wartą do obozu w Lichwinie, na zbudowanych własnoręcznie kajakach. Dwunastoosobowa drużyna harcerzy z Podolan zorganizowała własny obóz w Lusówku k/ Poznania, który z braku funduszy trwał tylko 8 dni. W następnym roku 1938, obóz letni 6-go Szczepu, zorganizowany został w Łężeczkach, nad jeziorem Chrzypsko. Komendantem obozu był dh Teodor Łagoda. W związku z pojawieniem się zagrożenia wojennego, na obozie zorganizowano instruktaż strzelecki i mistrzostwa w strzelaniu z karabinka sportowego kbks-5. Po zakończeniu obozu, starszyzna harcerska szczepu wzięła udział w kursie komendantów Stacji Obserwacyjno - Meldunkowych (ostrzegających przez nalotami lotniczymi), zorganizowanym przez Zarząd Miejski i Komendę Chorągwi Wielkopolskiej ZHP. Ostatni przedwojenny obóz harcerski został również zorganizowany  w Łężeczkach. Na zachowanych zdjęciach widać podolański zastęp "Buldogów", w trakcie ćwiczeń na stacji sygnalizacyjnej, na podchodach w lesie oraz skupionych przed obozowym namiotem wokół swojego totemu. W końcu sierpnia 1939 roku nastąpiła nocna, alarmowa likwidacja obozu i szybki powrót do Poznania.

            W okresie od 24 sierpnia do 9 września 1939 r. starsi harcerze 6-go Szczepu brali już udział w pracy Stacji Obserwacyjno - Meldunkowej na terenie Winiar. Dowódcą Stacji był dh Józef Szafrański, a jego zastępcą dh Stanisław Kudliński. Natomiast komendant 6 Szczepu Harcerzy dh Teodor Łagoda zgłosił się ochotniczo do wojska i przebył szlak bojowy 3 Pułku Lotniczego z Poznania, od Ławicy przez Wrześnię, Kutno, Warszawę, Łuków, Lublin i Chełm. W okolicach Kopyczyniec, w pobliżu Trembowli, oddział został zdradziecko rozbrojony przez Armię Czerwoną. W połowie pażdziernika 1939 roku rozpoczęła się działalność konspiracyjna harcerzy 6-go Szczepu. W grudniu 1939 r. dh Teodor Łagoda wraz dh Stanisławem Kudlińskim, opracowali ramowy program działania dla przyszłego okręgu Szarych Szeregów Poznań - Północ.   Momentem zaprzysiężenia drużynowych 6-Szczepu Harcerzy  i utworzenia podziemnej organizacji Szarych Szeregów w okręgu Poznań - Północ, był tradycyjny opłatek w dniu święta Trzech Króli, 6 stycznia 1940 roku. Zaprzysiężenie, na krzyż harcerski, odbyło się bowiem w tym dniu, w mieszkaniu dha Adama Itkowiaka, na Podolanach, przy ul. Zakopiańskiej 42 (obecnie nr 114).  W konspiracyjnym zebraniu uczestniczył komendant Szczepu Teodor Łagoda oraz drużynowi: Bolesława Musielak (harcerki), Stanisław Kudliński (krąg starszoharcerski), Adam Itkowiak (Podolany), Bolesław Pietrzak, Józef Szafrański i Czesław Szczegóła (Winiary), Jan Szymczak (Golęcin), Teodor Kruger (Sołacz).  

P.S. W powyższym tekście użyto przed nazwiskami harcerzy skrótu "dh". Forma druh (dh) stosowana była także przez Powstańców Wielkopolskich i członków organizacji polskich o starych tradycjach. Litery "O.N.C." na lilijce harcerskiej wyrażają istotę programu wychowawczego harcerstwa polskiego, są bowiem skrótem od słów: Ojczyzna, Nauka i Cnota. W czasach relatywizmu ideowego i moralnego warto przypomnieć sobie te hasła, które tak owocnie kształtowały charaktery młodzieży.  

foto 1:             Uczestnicy obozu harcerskiego 6-go Szczepu w Łężeczkach - 1938

foto 2:             Harcerze 6-go Szczepu przed budynkiem szkoły powszechnej w Łężeczkach - sierpień 1939

foto 3:             Podolański zastęp harcerzy przed swoim totemem - obóz w Łężeczkach 1939

foto 4:   Zastęp "Buldogów" na podchodach - Łężeczki 1939

foto 5:             Zastępowy "Buldogów" dh Leon Pawuła w roli sygnalisty - Łężeczki 1939

foto 6:             Przyjaciele z Podolan (od lewej): Antoni Kupczynas, Henryk Zalewski, Zdzisław Plich, Mieczysław Zalewski, Leon Pawuła. Zdjęcie wykonane w czerwcu 1939 r.

foto 7:    Opłatek na Podolanach w dniu 6 stycznia 1940 r. Utworzenie Szarych Szeregów w okręgu Poznań - Północ

Publikacja w gazecie osiedlowej "Na Skraju" (ISSN 1427 - 6879), Nr 3(20), 1998, Poznań

Powrót do strony głownej: http://main.amu.edu.pl/~pawula

Adres do korespondencji: pawula@main.amu.edu.pl