PARAMETRY OCENY JAKOŚCI WODY DO PICIA

Uwagi o projekcie nowelizacji norm sanitarnych

Andrzej Pawuła

Przegląd Komunalny, 1995, nr 1 (40), s. 4 - 6

Parametry oceny jakości wody do picia są unormowane rozporządzeniami Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej. Rozporządzenie z dnia 16 listopada 1961 r.[1] obowiązujące przez okres 16 lat, określało w zakresie dopuszczalnych ilości substancji chemicznych w wodzie do picia, maksymalne stężenia tylko kilku składników mineralnych: chlorków, fluorków, siarczanów, żelaza, manganu oraz ołowiu, arsenu, miedzi i cynku. Rozporządzenie zawierało jeszcze lakoniczny paragraf  20 o następującej treści: "zawartość substancji promieniotwórczych nie może przekraczać norm określonych w obowiązujących przepisach o ochronie przed promieniowaniem jonizującym". Nowelizacja tego rozporządzenia w roku 1977 [2] polegała z jednej strony na podniesieniu dopuszczalnej zawartości niektórych składników, na przykład: chlorków z 250 do 300 mg/dm3, fluorków z 1,0 do 1,5 mg/dm3, siarczanów z 150 na 200 mg/dm3, żelaza z 0,3 na 0,5 mg/dm3, z drugiej strony na obniżeniu dopuszczalnej zawartości miedzi z 1,0 na 0,5 mg/dm3 i wprowadzeniu dodatkowych norm odnoszących się do mikrozanieczyszczeń organicznych, pestycydów z grupy węglowodorów chlorowanych oraz detergentów (SPC). Normy jakościowe zostały ponownie zmienione w 1990 r.[3] i w tej wersji stanowią zestaw aktualnie obowiązujących wymagań sanitarnych dla wody pitnej. Państwowy Zakład Higieny w Warszawie przygotował ostatnio projekt kolejnej nowelizacji Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w przedmiotowej sprawie [4].

Interesujące, z punktu widzenia konsumenta wody wodociągowej, jest stwierdzenie w jakim kierunku idą kolejne zmiany norm sanitarnej oceny wody pitnej. Czy powinno nas satysfakcjonować zwiększenie liczby kryteriów oceny jakości wody ? Czy liberalizacja przepisów sanitarnych wyrażająca się podwyższeniem dopuszczalnych koncentracji niektórych zanieczyszczeń chemicznych jest wyrazem naszej zwiększonej odporności na te zanieczyszczenia ? Materiał faktograficzny, stanowiący podstawę do dyskusji, zestawiony został w kilku tablicach.

Tablica 1.Parametry jakościowe wody o kryterium zaostrzonym (dotyczy tylko parametrów chemicznych)

Nazwa substancji

Jednostka

Norma aktualna

Projekt normy

Arsen

mg/dm3 As

0,05

0,01

Chlorki

mg/dm3 Cl

300

250

Chrom

mg/dm3 Cr

0,01

0,005

Cynk

mg/dm3 Zn

5,0

3,0

Glin

mg/dm3 Al

0,3

0,2

Nikiel

mg/dm3 Ni

0,03

0,02

Ołów

mg/dm3 Pb

0,05

0,03

Srebro

mg/dm3 Ag

0,05

0,01

Żelazo

mg/dm3 Fe

0,5

0,3

Detergenty anionowe mikrogram/dm3 200 -
Detergenty kationowe mikrogram/dm3 100 -
Detergenty niejonowe mikrogram/dm3 200 -

SPC (ogólnie)

mikrogram/dm3

-

200

Dichloroetan

mikrogram/dm3

10

5

Pentachlorofenol

mikrogram/dm3

10

1

2,4,-D(kwas 2,4-dichlorofenoksyoctowy)

mikrogram/dm3

50

30

Lektura proponowanych norm na tle dotychczasowych wymagań jakościowych dla wody pitnej prowadzi do sformułowania następujących uwag:

Propozycja zaostrzenia wymagań sanitarnych [tablica 1] dotyczy niektórych metali cieżkich i węglowodorów chlorowanych jako zanieczyszczeń toksycznych, a więc chromu Cr6+, arsenu, niklu, ołowiu i srebra oraz węglowodorów chlorowanych - chlorku etylu, pentachlorofenolu i pochodnych kwasu fenoksyoctowego. Przewidziane jest również zaostrzenie norm wobec nietoksycznych substancji, takich jak chlorki i związki żelaza. Należy zauważyć, że pronowane zmiany dopuszczalnej zawartości żelaza i chlorków mają tylko przywrócić normę z roku 1961.

Liberalizacja wymogów sanitarnych w stosunku do wody pitnej dotyczy natomiast dużej grupy zanieczyszczeń toksycznych, takich jak rtęć, selen, amoniak, cyjanki, węglowodory aromatyczne B(a)p i węglowodory chlorowane [tablica 2]. Tendencja do tolerowania podwyższonych zawartości rtęci jest niezrozumiała. Rtęć obok kadmu i ołowiu należy bowiem do grupy pierwiastków o wysokiej toksyczności. W organiźmie człowieka rtęć powoduje enzymatyczne zaburzenia w komórkach oraz zmiany w fosforowych wiązaniach DNA, co wiąże się konsekwencjami mutagennymi, ponadto działa porażająco na układ nerwowy i niszczy komórki mózgowe. Mimo iż Światowa Organizacja Zdrowia określa dopuszczalne dla człowieka dawki rtęci, to jednak brakuje informacji na temat długoczasowego oddziaływania niskich stężeń rtęci oraz różnorodnych jego związków. Dodatkowe obawy wywołuje oddziaływanie synergiczne rtęci w obecności innych pierwiastków, prowadzące do zwiększonej koncentracji tych pierwiastków w komórkach [5]. Określenie granicy tolerancji pojedyńczego związku chemicznego na organizm nie wyjaśnia skutków oddziaływania kompleksowego grupy zanieczyszczeń chemicznych. W stosunku do ołowiu proponuje się zaostrzenie normy do 0,03 mg/dm3 Pb, natomiast w odniesieniu do kadmu - pozostawienie na dotychczasowym poziomie 0,005 mg/dm3 Cd.

Tablica 2.Parametry jakościowe wody o kryterium złagodzonym

Nazwa substancji

Jednostka

Norma aktualna

Projekt normy

Amoniak

mg/dm3 N

0,5

1,5

Chlor wolny

mg/dm3 Cl2

0,05 i więcej

0,5

Cyjanki

mg/dm3 CN

0,02

0,07

Miedź

mg/dm3 Cu

0,05

1,0

Rtęć

mg/dm3 Hg

0,001

0,002

Selen

mg/dm3 Se

0,01

0,02

Substancje rozpuszcz.

mg/dm3

800

1000

Benzo(a)piren

mikrogram/dm3

0,015

0,025

Chlorofenol

mikrogram/dm3

brak zapachu

0,3

Tetrachloroetan

mikrogram/dm3

10

30

Trichloroetan

mikrogram/dm3

30

50

DDT i metabolity

mikrogram/dm3

1

2

HCB (Heksachlorobenzen)

mikrogram/dm3

0,015

0,5

Heptachlor

mikrogram/dm3

0,1

0,4

Zastanawiająca jest ilość nowych parametrów oceny jakości wody pitnej. Możnaby uznać ten fakt za sukces gdyby nie świadomość, że to konsekwencja pogorszenia się stanu środowiska oraz że to tylko część nowych związków chemicznych, jakie wystepują w wodzie [tablica 4].

Tablica 3.Parametry jakościowe (chemiczne) wody - bez zmian

Nazwa substancji

Jednostka

Norma aktualna

Fluorki

mg/dm3 F

1,5

Kadm

mg/dm3 Cd

0,005

Mangan

mg/dm3 Mn

0,1

Siarczany

mg/dm3 SO4

200

Sód

mg/dm3 Na

200

Benzen

mikrogram/dm3

10

Chloroform

mikrogram/dm3

30

Czterochlorek węgla

mikrogram/dm3

5

Formaldehyd

mikrogram/dm3

50

Tablica 4. Nowe parametry jakościowe wody

Nazwa substancji

Jednostka

Projekt normy

Antymon

mg/dm3 Sb

0,005

Azbest */

ilość włókien/dm3

70

Azotyny

mg/dm3 N

1,0

Beryl

mg/dm3 Be

0,004

Bar

mg/dm3 Ba

0,7

Chloraminy

mg/dm3 Cl

0,5

Chlorany

mg/dm3 ClO3

0,03

Chloryny

mg/dm3 ClO2

0,1

Fosforany

mg/dm3 P2O5

5,0

Magnez

mg/dm3 Mg

60

Tal

mg/dm3 Tl

0,002

Wanad

mg/dm3 V

0,06

Akryloamid

mikrogram/dm3

0,4

Akrylonitryl

mikrogram/dm3

0,4

Bromodichlorometan

mikrogram/dm3

15

Bromoform

mikrogram/dm3

30

Chlorek etylu

mikrogram/dm3

100

Chlorobenzen

mikrogram/dm3

20

Chlorooctowy kwas

mikrogram/dm3

30

Dibromochlorometan

mikrogram/dm3

30

Dichlorobenzen

mikrogram/dm3

15

Dichlorofenol

mikrogram/dm3

0,3

Dichlorometan

mikrogram/dm3

20

Epichlorohydryna

mikrogram/dm3

9

Etylobenzen

mikrogram/dm3

30

Etylenu tlenek

mikrogram/dm3

2

Ftalan dibutylu

mikrogram/dm3

10

Ksyleny

mikrogram/dm3

20

PCB (Polichlorobifenyle)

mikrogram/dm3

0,5

Styren

mikrogram/dm3

10

Tetrachloroetylen

mikrogram/dm3

30

Toluen

mikrogram/dm3

40

Trichlorobenzen

mikrogram/dm3

5

Trichloroetylen

mikrogram/dm3

50

Trichlorofenol

mikrogram/dm3

3

Winylu chlorek

mikrogram/dm3

2

*/ tylko włókna o długości powyżej 5 m i średnicy 0,3 m

W związku z brakiem środków finansowych na kosztowne technologie uzdatniania wody, odpowiedzią na wzrost zanieczyszczenia wód jest często podnoszenie dopuszczalnej normy. Nie zawsze rozumiany jest pogląg, że toksyczne zanieczyszczenia chemiczne nawet w ilościach dopuszczonych normą, są niepożądane w wodzie do picia a metody uzdatniania wody są drogie i nie zawsze skuteczne. Zapomina się, że lepszym rozwiązaniem jest znalezienie źródła wody niezanieczyszczonej, która nie wymaga uzdatniania. W tej sytuacji szczególnej wartości nabierają zasoby wód podziemnych o wysokich walorach jakościowych. Tymczasem zasoby te są często rabunkowo eksploatowane na inne cele niż potrzeby konsumpcyjne ludności. Warunkiem racjonalnej gospodarki zasobami czystych wód podziemnych jest m.in. wprowadzenie rozdzielczego systemu dystrybucji wody.

Zastanawiający jest brak w projekcie normy jakiejkolwiek wzmianki o dopuszczalnym skażeniu wody pitnej substancjami promieniotwórczymi. Niestety zagrożenie radiologiczne wody wodociągowej istnieje [6]. W zwiazku z tym proponuje się, zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia [7], wprowadzenie kryterium radiologicznego przy ocenie jakości wody pitnej [tablica 5].

Tablica 5. Dopuszczalne skażenie wody substancjami promieniotwórczymi

globalna aktywność promieniotwórcza typu alfa

oraz globalna aktywność typy beta */

0,1 Bq/dm3

1 Bq/dm3

albo łączna dawka promieniowania jonizującego **/

0,1 mSv/rok

*/ przy założeniu stałej konsumpcji 2 litrów wody na dobę

**/ w przypadku przekroczenia w/w kryterium, należy oznaczyć wszystkie radionuklidy występujące w wodzie i obliczyć dawkę równoważną promieniowania jonizującego

Wnioski:

Kolejna nowelizacja kryteriów oceny jakości wody do picia nie rozwiązuje problemu zanieczyszczenia środowiska, paradoksalnie wykazuje permanentną jego degradację.

Ilość nowych parametrów chemicznych, które będzie należało uwzględnić przy ocenie przydatności wody, świadczy o niedoskonałości dotychczasowych przepisów sanitarnych i wątpliwych próbach pogodzenia realnego stanu zanieczyszczenia wody na ujęciach wodociągowych z progiem tolerancji biologicznej tych zanieczyszczeń.

Zdziwienie budzi brak, w projekcie nowelizacji przepisów sanitarnych dla wody pitnej, kryterium oceny skażeń promieniotwórczych. Zgodnie z zaleceniami WHO należy uwzględniać w ocenie przydatności wody wpływ radionuklidów o aktywności alfa i beta, stosując procedurę przedstawioną w tablicy 5.

Wykorzystane materiały:

[1] Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 16 listopada 1961 r. w sprawie warunków, jakim powinna odpowiadać woda do picia i potrzeb gospodarczych (Dziennik Ustaw nr 59, poz.333/1961).

[2] Rozporządzenie MZiOS z dnia 31 maja 1977 r. (Dz.U. nr 18, poz.72/1977)

[3] Rozporządzenie MZiOS z dnia 4 maja 1990 r. (Dz.U. nr 35, poz.205/1990)

[4] Projekt Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze oraz warunków zaopatrzenia ludności w wodę (publ. Ochrona Środowiska, 1994, 1 (52).

[5] Kabata-Pendias A., Pendias H.,1979: Pierwiastki śladowe w środowisku biologicznym. W.G. Warszawa.

[6] Pawuła A.,1994: Problemy eksploatacyjne ujęć wodociągowych. Zagrożenie radiologiczne wody na ujęciach infiltracyjnych. Przegl.Komunalny, 1994, nr 11-12, s. 6-7.

[7] World Health Organization, 1993: Guidelines for drinking water quality. Geneva.


e-mail: pawula@main.amu.edu.pl

adres strony www: http://main.amu.edu.pl/~pawula