Kognitywistyka to nauka o umyśle i procesach poznawczych. Zmierza ona do stworzenia zunifikowanego programu badawczego pozwalającego identyfikować różnorodne formy aktywności poznawczej i wyjaśnić rolę, jaką pełnią one w funkcjonowaniu umysłu jako całości. W tworzeniu tej nauki uczestniczą przedstawiciele wielu dyscyplin. Rezultaty ich pracy włączane są do nowej, kognitywistycznej wiedzy o umyśle. Już to, co do tej pory osiągnięto istotnie zmieniło nasz sposób rozumienia tego jak myśli i działa istota ludzka. Wiedza ta nie tylko radykalnie modyfikuje dotychczasowy obraz jednostki ludzkiej, lecz dzięki licznym zastosowaniom praktycznym (od diagnostyki chorób układu nerwowego, poprzez wdrożenia z robotyki i informatyki, na projektowaniu "przyjaznych" urządzeń i bezpiecznego otoczenia kończąc) przyczynia się do ulepszenia jej warunków życia. Kognitywistyka jest dyscypliną rozwijającą się niezwykle dynamicznie. Typowe dla młodej nauki lokalne rewolucje paradygmatyczne nie osłabiły, lecz wzmocniły jej potencjał badawczy oraz atrakcyjność w oczach naukowców oraz studentów. W projekty kognitywistyczne z zapałem angażują się wybitni fizycy (Roger Penrose, John Hopfield), biolodzy (Francis Crick, Gerald Edelman), informatycy (Marvin Minsky), psychologowie (Donald Norman, Allan Newell, David Rumelhardt, Urlich Neisser), filozofowie (Daniel Dennett, Paul i Patricia Churchland, Thomas Nagel) i językoznawcy (Ray Jackendoff). Pojawiła się też już druga generacja wybitnych badaczy, którzy jako swoją główną specjalność naukową wskazują właśnie kognitywistykę

Kognitywistyka powstała w wyniku drugiej naukowej rewolucji w wiedzy o poznaniu. Rewolucja pierwsza miała miejsce w połowie dziewiętnastego wieku w Niemczech, a jej efektem było powstanie naukowej psychologii. W latach trzydziestych i czterdziestych dwudziestego wieku psychologia zdominowana została przez behawioryzm, który w istocie zredukował procesy poznawcze do wzorców zachowań, przez co wyrugował z psychologii problematykę umysłu. Opozycja przeciwko behawioryzmowi doprowadziła do przewrotu w samej psychologii. Pojawiły się nowe programy badawcze (Jerome Bruner, George Miller, Ulrich Neisser), które dały początek psychologii poznawczej, a zarazem stały się pierwszym ze źródeł nowej nauki o procesach poznawczych. Drugim źródłem były prace z podstaw matematyki i logiki (Alonzo Church, Alan Turing, John von Neumann), które doprowadziły do powstania komputerów i informatyki. Trzecim był przewrót w językoznawstwie, jaki dokonał się za sprawą Noama Chomskiego. Wspólną cechą tych nowych propozycji, sformułowanych w trzech różnych dziedzinach nauki było przekonanie, że podstawą procesów myślowych człowieka są dające się abstrakcyjnie opisać i zalgorytmizować procesy przetwarzania informacji. Przekonanie, że umysł ludzki jest maszyną do przetwarzania informacji (po raz pierwszy sformułowane wyraźnie już w 1651 roku w Lewiatanie Hobbesa) stało się naczelnym hasłem przywódców drugiej rewolucji w wiedzy o poznaniu a zarazem twórców kognitywistyki. W swojej pierwotnej postaci miało ono postać tzw. metafory komputerowej, zgodnie z którą umysł ludzki to komputer, a jego badanie polega na odkrywaniu programów, za pomocą których radzi on sobie z rozmaitymi zadaniami poznawczymi. Za oficjalną datę narodzin tak pojmowanej i uprawianej kognitywistyki przyjmuje się rok 1956. To wówczas pojawił się termin sztuczna inteligencja, Allan Newell i Hebert Simon zaprezentowali program komputerowy zdolny do konstruowania dowodów logicznych, Noam Chomsky przedstawił koncepcję gramatyki transformacyjnej (opublikowaną w 1957) a Jerome Bruner i George Miller ogłosili swoje programowe prace.

W dotychczasowym rozwoju kognitywistyki wyróżnić można trzy okresy. W każdym z nich dominowało odmienne pojmowanie umysłu, co przejawiało się w tworzeniu odmiennych jego modeli. W okresie pierwszym (do początku lat osiemdziesiątych XX wieku) modele umysłu odwoływały się do metafory komputerowej. Wyróżnioną rolę odgrywała wtedy nauka o sztucznej inteligencji. W okresie drugim (do połowy lat dziewięćdziesiątych), umysł modelowany był jako sztuczna sieć neuronowa, przetwarzająca informację w sposób równoległy i rozproszony. Tak “sieciowo”, czyli koneksjonistycznie ujmowany umysł nie musi posiadać trwałej, niezmiennej architektury, ma też zdolność do uczenia się, czyli do nabywania nowych umiejętności i ich doskonalenia. Okres trzeci, trwający do dzisiaj, to dominacja poglądu, że umysł to mózg, a przede wszystkim, te jego struktury (znajdujące się głównie w korze nowej), które odgrywają zasadniczą rolę w pozyskiwaniu informacji o otoczeniu, co w efekcie podwyższa wartość przystosowawczą organizmu w mózg ten wyposażonego. Tym, co wspólne podejściu kognitywistycznemu w każdym z dotychczasowych okresów rozwoju tej nauki jest przekonanie, że badanie umysłu polega na tworzeniu obliczeniowych modeli procesów poznawczych. Przy ich tworzeniu korzysta się głównie z wiedzy z logiki, informatyki, biologii i filozofii a następnie poddaje je testom opracowywanym przez psychologów i badaczy z neuronauki.

Gmach nowej wiedzy o umyśle tworzony przez kognitywistykę zbudowany jest na fundamencie, który tworzą: filozofia, psychologia, logika, informatyka i biologia. Na nim posadowione są nauki stanowiące bazę dla wiedzy kognitywistycznej. Bazę tę tworzą: sztuczna inteligencja (integrująca osiągnięcia z logiki, informatyki i filozofii), neuronauka (powstała w oparciu o biologię, psychologię i informatykę) oraz językoznawstwo kognitywne (integrujące wiedzę z filozofii, logiki i psychologii). Dopiero nad tymi naukami nadbudowane jest pierwsze piętro (następne dopiero powstają) kognitywistyki. Wśród projektów kognitywistycznych centralne miejsce zajmują badania nad percepcją, kategoryzacją, tworzeniem pojęć, językiem. To dzięki badaniom kognitywistycznym pojmujemy dzisiaj lepiej jak przebiega proces widzenia (David Marr), jak zestawiamy obiekty w klasy (Eleanor Rosch) czy na czym polega rozumienie wypowiedzi (Sperber, Wilson). Podejście kognitywistyczne pomaga nam też lepiej zrozumieć jak funkcjonują emocje, czym jest świadomość i jaką rolę w procesie poznania odgrywa nasza podmiotowość.

[tu rys. 1 Architektonika kognitywistyki]

Kognitywistyka jest nauką multidyscyplinarną. Znaczy to, że w oparciu o wyniki uzyskane w dyscyplinach tworzących fundament lub bazę (por. rysunek) kognitywistyki tworzona jest nowa wiedza o procesach poznania. Zdobyta w ten sposób wiedza ukazuje procesy poznawcze z nowej perspektywy, charakterystycznej dla kognitywistyki, a nie dla dyscyplin, które w jej pozyskiwaniu były pomocne. Należy odróżnić multidyscyplinarność kognitywistyki od spotykanych w nauce czy technice projektów interdyscyplinarnych. W tych ostatnich reprezentanci różnych dziedzin nauki i techniki wykorzystują swoją dotychczasową specjalistyczną wiedzę i umiejętności do zrealizowania wspólnego, dobrze określonego zadania, o którym wiadomo, że da się je osiągnąć jedynie przez wykorzystanie wiedzy już istniejącej. Przedsięwzięciami interdyscyplinarnymi są np. projekty kosmiczne czy badanie ludzkiego genomu. Natomiast wyjaśnienie jak działa umysł wymaga już stworzenia zupełnie nowej wiedzy, dlatego też jest to zadanie, a w zasadzie cały system zadań multidyscyplinarnych.