ZAMKI
PAŁACE
DWORY
WIELKOPOLSKA
SŁOWNIK
LITERATURA
E-mail
.
... przedstawicieli wielkopolskiego ziemiaństwa (...) nie sposób porównywać pod względem
możliwości finansowych z rodakami z Kresów czy z Galicji (jak Potoccy, Tarnowscy, Lubomirscy,
Radziwiłłowie czy Zamoyscy) to powstałe z inicjatywy środowiska wielkopolskiego i przy ich
finansowym udziale realizacje przerastają dzieła tych wielkich rodzin klasą artystyczną,
złożonością programów treściowych, świadomością celów podejmowanych działań artystycznych.
Było to ... wynikiem głębokiej i dojrzałej świadomości narodowej Wielkopolan, wysokiego poziomu
tutejszej gospodarki, szerokich horyzontów politycznych i myślowych tych doskonale zazwyczaj
wykształconych i obytych w Europie ludzi.
(J. Skuratowicz: Dwory i pałace w Wielkim Księstwie Poznańskim.)
|
W p r o w a d z e n i e
|
W tradycji polskiej istnieje rozdzielenie dawnej
architektury rezydencjonalnej na: |
Zamek
warowny kompleks architektoniczny, głównie murowany, złożony z budynków mieszkalnych i gospodarczych,
przeważnie otoczony murami, wieżami, często z barbakanem i zwodzonym mostem nad fosą.
Rozróżnia się:
zamki obronne,
zamki rezydencje.
Zamki wznoszone od starożytności swój największy rozkwit miały w okresie gotyku.
|
Pałac
reprezentacyjna budowla mieszkalna, pozbawiona cech obronnych,
stanowi rezydencję królewską lub magnacką,
od XIX w. także okazałe gmachy rządowe i użyteczności publicznej.
Pałace znane są od starożytności, ale największy rozwój datuje się od renesansu.
Pałac magnacki stanowi synonim pozycji towarzyskiej i bogactwa.
|
Dwór
w dawnej Polsce siedziba ziemiańska wraz z zabudowaniami gospodarczymi i mieszkalnymi,
szlachecki dom mieszkalny na wsi lub w mieście, skromny w skali i wystroju, typowy dla architektury polskiej do XX w.
Utrata niepodległości Polski spowodowała, że dwory stały się ostoją polskości, symbolem
jednoczącym Polaków. W "Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza dwór urasta do rangi narodowej
relikwii.
|
|
(Encyklopedia, PWN, Warszawa, 1982)
| |
W XIX w. rozgraniczenie pomiędzy zamkiem,
pałacem i dworem nie odpowiadało już rzeczywistości, nastąpiło zatarcie różnic między tymi
typami budowli i pojawienie się nowego typu rezydencji - willi (Skuratowicz,
1992).
|
Gotyk
W XIV w. na terenie Wielkopolski
budownictwo świeckie zyskuje przewagę nad kościelnym. Powstają zamki królewski i feudalne w
Ostrzeszowie, Odolanowie, Koźminie, Pyzdrach,
Zbąszyniu, Międzyrzeczu, Ostrorogu,
Wenecji, Gołańczy, Koninie, Kole i
zamek arcybiskupów gnieźnieńskich w Uniejowie. W XV w. przy przewadze
budownictwa kościelnego, powstają również zamki np. w Kórniku, Borysławicach Zamkowych, Gosławicach i
Rydzynie. Z zamków gotyckich najlepiej zachowany jest późnogotycki zamek
Górków w Szamotułach.
Renesans i manieryzm
W okresie renesansu i manieryzmu (od
1540 r. do ok. 1630 r.) sytuacja społeczno-gospodarcza nie sprzyjała intensywnemu rozwojowi
architektury. Peryferyjne położenie geopolityczne Wielkopolski w dawnej Rzeczypospolitej, układ własności
ziemskiej i struktura społeczna szlachty nie stwarzały podstaw finansowych ani społecznych do
budowy rezydencji na wielką skalę. Jedynie Górkowie mogli równać się majątkiem i pozycją w
Rzeczypospolitej z panami małopolskimi i kresowymi. Najczęstszym typem rezydencji murowanej
był w XVI w. tradycyjny zamek, który z końcem stulecia nabierał cech pałacowych. Poza
miejskim pałacem Górków w Poznaniu jedyną budowlą o charakterze pałacowym był wówczas
Radlin (pałac Opalińskich, obecnie w
ruinie). W stylu renesansu i manieryzmu Leszczyńscy zbudowali zamek w Gołuchowie, a Górkowie pałac w Poznaniu oraz
przebudowali gotyckie zamki w Kórniku, Osiecznej i
Koźminie.
Barok i rokoko
Architektura barokowa i rokokowa,
charakterystyczna dla znacznej części epoki Oświecenia, przejawiła się pod postacią budownictwa
sakralnego, jak i pałacowego. Na modłę włoską kształtowane pałace i dwory wypierały w I poł.
XVII w. zamki, będące najmodniejszą dotąd formą zamieszkania zamożniejszej szlachty.
Wówczas to wykształcił się ostatecznie typ dworu polskiego, który był z zasady parterowy, plan
miał osiowy i symetryczny, jego środek akcentowały ganki czy ryzality, a naroża alkierze. Dwory
z II poł. XVII w. zawdzięczają swoje powstanie odbudowie kraju po potopie szwedzkim. Dawne
siedziby porzucano na rzecz nowo wznoszonych pałaców czy dworów murowanych. Pojawienie
się na terenie Wielkopolski, w krainie średniej szlachty, gęstej sieci pałaców jest zjawiskiem nie
spotykanym na innym terenie. Jest to związane z wyższą dochodowością wsi wielkopolskich.
Pałace Wielkopolski to głównie późnobarokowe rozwiązania, takie jak pałac - zamek w Rydzynie, pałace w Czempiniu, Konarzewie, Ciążeniu, Pępowie,
dwory w Siedmiorogowie, Studzieńcu i Popowie
Starym.
Oświecenie
Rezydencje barokowe i klasycystyczne
pomimo pozornych podobieństw różnią się od siebie znacznie. Zasadniczą ewolucję przeszło
ukształtowanie głównego budynku pałacowego, jak i kompozycja całego zespołu rezydencji. W
pałacu zlikwidowano piano nobile i przeniesiono wzorem willi Palladia głównej
kondygnacji reprezentacyjno-mieszkalnej do przyziemia, a drugorzędnych pokoi na piętro,
traktowane jako niskie mezzanino. Pociągnęło to za sobą usunięcie z sieni klatki
schodowej, która straciła reprezentacyjne znaczenie. Większość pałaców ma prostokątne plany, na
osi od ogrodu wyłamuje się dwukondygnacyjny salon, okrągły lub ośmioboczny. Od strony
podjazdu poprzedza salon sień, przed którą dobudowany zostaje czterokolumnowy portyk. Portyk
jest zazwyczaj jedynym elementem porządkowym, dodanym do prostego korpusu, ożywionego
boniowaniami czy ujęciami okien (np. pałac w Śmiełowie).
Obok typu prostokątnego istniał
również pałac o kwadratowym planie z okrągłym salonem w środku, oświetlonym z góry poprzez
okna pod kryjącą go kopułą (np. pałac w Lubostroniu). Wiejskim pałacom-willom
towarzyszą z reguły budynki administracyjne czy gospodarcze (zespoły folwarczne w Śmiełowie i Dobrzycy).
Przy pałacu, zachowując dawną symetryczną sytuację, wznoszono oficyny, niekiedy wolno stojące lub złączone
z pałacem galeriami. Przewrót w sztuce ogrodowej wywołany nowym stosunkiem do natury
spowodował zastąpienie sztywnego parku barokowego, rozwijającego się na pałacowych osiach,
parkiem krajobrazowym, angielskim. Park przeniknął do przedpałacowego dziedzińca,
wprowadzając na jego środek zieleń w postaci owalnego lub okrągłego klombu.
W klasycystycznym stylu powstają w
Wielkopolsce pałace w Rogalinie, Pawłowicach,
Czerniejewie, Śmiełowie, Lewkowie oraz mniejsze np. w Rudkach, Gułtowach, Niechanowie, Gili. Pod
koniec okresu buduje się małe pałace o charakterze willowym w pełni włączone w otaczający
krajobraz (Sierniki, Racot, Jarogniewice,
Objezierze i inne). Jako architekci wyróżniają się Stanisław Zawadzki,
Sylwester Szpilowski, Jan Chrystian Kamsetzer, Antoni Höhne, Karol Gotthard Langhans, Karol
Fryderyk Schinkel.
Wiek XIX i XX
Zmiany polityczne i gospodarcze
spowodowały zmiany własności i stanu. W XIX w. budowano nowe rezydencje, szczególnie na
terenach gdzie w wyniku reform typu kapitalistycznego lub półkapitalistycznego następowała
stabilizacja ekonomiczna, tzn. w Poznańskim czy zachodnich województwach Królestwa
Polskiego. Na obraz architektury rezydencjonalnej nałożyły się na terenie Wielkopolski
dodatkowe czynniki, takie jak konflikt narodowościowy między Polakami a Niemcami, walka o
ziemię, upośledzenie polityczno-społeczne polskiej grupy ziemiańskiej. Naciski władz zaborczych,
brak możliwości angażowania się w sferze politycznej wpłynęły na obraz działalności artystycznej
wielkopolskiego ziemiaństwa.
Lata 1800-1870
Cechą siedzib doby romantyzmu była duża
różnorodność typów budowli, urozmaicenie ich funkcji oraz charakteru. Następuje zmiana funkcji
siedzib wiejskich, przestają być ośrodkami władzy, słabnie ich znaczenie reprezentacyjne. Pojawia
się inna typowa dla romantyzmu koncepcja siedziby mieszkalnej pełniącej funkcje kulturowe:
zamek-biblioteka czy pałac-muzeum. W dobie romantyzmu powstaje architektura inspirowana
przez style tradycyjne (historycyzm). Modny staje się gotyk angielski (zamki w Kórniku, Rokosowie, Będlewie, Śliwnikach, Jarocinie, Wielkiej
Łęce). Tytus Działyński do neogotyckiego zamku w Kórniku wprowadził motywy sztuki
mauretańskiej. W stylu neogotyckim wzniesiono zaledwie drobną część powstałych po roku 1830
pałaców, które w większości mają charakter "renesansowy". Ta koncepcja architektoniczna
nawiązuje do dwóch typów pałacu, wykształconych i spopularyzowanych przez berlińskie
środowisko architektoniczne:
- typ "willi włoskich" charakteryzuje się prostym,
symetrycznie ukształtowanym budynkiem z nieznacznie wyniesioną wystawką piętra na osi (np.
pałacyk - willa w Wojnowie, Markowicach, Czaczu,
Bytyniu, Roszkowie, Pakosławiu); rozwinięciem pierwszych realizacji
obiektów w stylu włoskim jest pałac w Rakoniewicach,
- typ odwołujący się do
formy toskańskiej, ma często fasadę identycznie skomponowaną, ale wzbogaconą o wysoką,
dostawioną asymetrycznie z boku wieżę (pałac w Spławiu,
Kuźnicy Czarnkowskiej, Kobylim Polu).
Obok tradycyjnego pałacu egzystuje
w XIX w. druga wiejska siedziba mieszkalna - dwór parterowy z piętrem ukrytym w dachu. Po
1830 r. dwór o cechach architektury romantycznego klasycyzmu zostaje zastąpiony przez budynek
podobnej skali, ale naśladujący wzory budownictwa szwajcarskiego, czasem holenderskiego.
Lata 1870 - 1918
Zafascynowanie kulturą i sztuką Francji
zaowocowało budowlami wznoszonymi w tzw. stylu gotyku francuskiego (m.in. pałac w Gołuchowie, Zakrzewie, Posadowie, Nowej Wsi, Cerekwicy,
Siekowie). W II poł. XIX w. zaczynają powstawać budowle eklektyczne,
formami nawiązujące do stylów historycznych, a wznoszone w majątkach niemieckich (np. pałac
w Dąbrówce Zbąszyńskiej, Runowie, Iłowcu, Wąsowie,
Biedrusku, Klęce).
Interesujące są obiekty wzorowane na tzw.
"późnopółnocnym renesansie" ("Queen Anne Revival") - formie przyjętej z angielskiej
architektury XVII w. (pałac w Górze, Morawicy,
Zakrzewie k. Jarocina, Kobylnikach k. Szamotuł, Napachaniu). W końcu lat
80. pojawiają się budynki nawiązujące do rustykalnych form "szwajcarskich" (dwór w
Kościankach i Dzierżnicy). W latach
90. zainteresowano się również sztuką baroku (formy neobarokowe w pałacu w Mielnie, Laskach k. Kępna), rokoka
(neorokokowy pałac w Błociszewie),
klasycyzmu i secesji (zamek w Osiecznej, pałacyk w Czerlejnie). Obok architektów miejscowych
(m.in. Stanisław Hebanowski, Ludwik Ballensted, Roger Sławkowski) działają architekci berlińscy
(m.in. Fryderyk August Stüler, firma Solf i Wichards).
Na przełomie XIX i XX wieku pojawiają
się rezydencje wiejskie wznoszone w stylu "narodowym". Zasady jakie powinna spełniać polska
siedziba ziemiańska przedstawił w swojej pracy "O stylu krajowym w budownictwie wiejskim" z
1896 r. Zygmunt Czartoryski. Autor utożsamia styl narodowy ze stylem staropolskim, sztuką
polskiego baroku i klasycyzmu, z dworami i pałacami otoczonymi oficynami, nakrytymi wysokim,
łamanym dachem, od frontu z wysokim gankiem (pałac w Rokosowie, Skoraszewicach, Winnej Górze, Dłoni k.
Rawicza).
Podobne odnośniki:
|