Położenie i zasięg

Wielkopolska to jeden z głównych regionów kraju, położony -najogólniej rzecz ujmując- w dorzeczu środkowej Warty. Dokładny zasięg regionu trudno jednak ściśle zdefiniować, tym bardziej że pojęcia Wielkopolski historycznej czy geograficznej, albo stosowanej w praktyce administracyjnej są w szczegółach rozbieżne. Na stronach Zamki, pałace i dwory Wielkopolski prezentuję te rezydencje, które mieszczą się w zasięgu województw wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego, a poprzednich województw:

• bydgoskiego (pd.-zach. część - pogranicze z Kujawami),
• gorzowskiego (wsch. część - na prawym brzegu Obry),
• kaliskiego,
• konińskiego,
• leszczyńskiego,
• pilskiego (pd. część - na lewym brzegu Noteci),
• poznańskiego.

Kliknij na mapę, aby zobaczyć centralną część Wielkopolski.

Tak przyjęty obszar obejmuje następujące krainy geograficzne wg Podziału regionalnego Polski Jerzego Kondrackiego (1978), idąc od północy:

1. Pradolinę Toruńsko-Eberswaldzką (Notecką),
2. Pojezierze Wielkopolskie,
3. Pradolinę Warciańsko-Odrzańską (Berlińską),
4. Wzniesienia Zielonogórskie,
5. Pojezierze Leszczyńskie,
6. Nizinę Południowowielkopolską (Środkowowarciańska),
7. Obniżenie Milicko-Głogowskie,
8. Wał Trzebnicki (Wzniesienia Śląsko-Wielkopolskie).

Poniżej przedstawiam ogólną charakterystykę fizycznogeograficzną dla poszczególnych makroregionów.

Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka
(Notecka)

tworzy rozległą formę wklęsłą, oddzielającą pojezierza Południowopomorskie oraz Chełmińsko-Dobrzyńskie od Lubuskiego i Wielkopolskiego. W pomorskiej fazie ostatniego zlodowacenia był to szlak odpływu wód glacjofluwialnych na zachód. Między poszczególnymi kotlinami składającymi się na pradolinę, są zwężenia co sprawia, że cała pradolina jest formą złożoną. W jej obrębie występuje kilka piaszczystych pooziomów terasowych, świadczących o jej etapowym rozwoju. Dno pradoliny jest częściowo zatorfione. W granicach Polski pradolina obejmuje:

• Kotlinę Gorzowską,
• Dolinę Środkowej Noteci,
• Kotlinę Toruńską (Toruńsko-Bydgoską),
• Kotlinę Płocką (Włocławską).

Pojezierze Wielkopolskie

jako całość przedstawia szereg wysoczyzn, położonych pomiędzy Pradoliną Notecką na północy a Pradoliną Berlińską na południu. Wysoczyzny te związane są z występowaniem form marginalnych, ekstraglacjalnych i wytworzonych przez wytapianie martwego lodu, głównie w fazie poznańskiej zlodowacenia vistulian (dawniej bałtyckiego). Kulminacje moren w okolicach Poznania osiągają 154 m n.p.m. w Górze Moraskiej, w okolicach Gniezna 167 m n.p.m., a na północy pod Chodzieżą 191 m n.p.m.

Krajobraz młodoglacjalny Pojezierza Wielkopolskiego

Główną rzeką jest Warta, przerzucająca się południkowo ze swych równoleżnikowych pradolin: z Berlińskiej do Noteckiej poprzez Poznański Przełom Warty. Wytworzył się on dość wcześnie, zapewne już u schyłku fazy poznańskiej zlodowacenia vistulian. Podobnie płyną Obra i górna Noteć, które wykorzystując rynny jeziorne, nie wszędzie mają wykształcone doliny erozyjne. Ogólna liczba jezior na Pojezierzu Wielkopolskim przekracza 1000. Zgrupowały się one głownie w północej części Pojezierza, choć występują też w jego centralnej części.

Dolina Warty w okolicach Sierakowa

Na Pojezierzu Wielkopolskim lasów jest stosunkowo mało. Ciągną się na obszarze z południo-wschodu od Wrześni na północo-zachód ku Noteci, jak również na południe od Poznania.

Cypryśnik błotny z korzeniami oddechowymi w Arboretum kórnickim

Południkowe formy dolinne, a częściowo mniej lub bardziej przekształcone rynny glacjalne dzielą omawiany region na występujące na przemian wzniesione lub obniżone jednostki niższego rzędu. Występują tu:

• Pojezierze Poznańskie,
• Poznański Przełom Warty,
• Pojezierze Chodzieskie (Pagórki Chodzieskie),
• Pojezierze Gnieźnieńskie (Wysoczyzna Gnieźnieńska),
• Równina Inowrocławska,
• Równina Wrzesińska,
• Pojezierze Kujawskie.

Rynnowe jezioro Gopło

Pradolina Warciańsko-Odrzańska
(Berlińska)

zachodnia część Pradoliny Warszawsko-Berlińskiej, jest formą nieregularną, składającą się z szeregu zwężeń i kotlinowatych rozszerzeń, przy czym dno jej pochyla się od 102 m n.p.m. pod Łęczycą do około 50 m n.p.m. na zachodzie. Pradolina nie tworzy odrębnej dziedziny klimatycznej ani geobotanicznej. W jej obrębie można wydzielić:

• Dolinę Środkowej Odry,
• Kotlinę Kargowską,
• Dolinę Środkowej Obry,
• Kotlinę Śremską.

Warta w Kotlinie Śremskiej.

Wzniesienia Zielonogórskie

tworzą pas wzniesień morenowych, a niekiedy kemowych, wytyczających skrajne położenie ostatniego zlodowacenia vistulian. Ich wysokości dochodzą do 221 m n.p.m. w Wale Zielonogórskim, glacitektonicznie spiętrzonym. Obszar odznacza się znaczną lesistością. Łagodny klimat i dobre nasłonecznie, szczególnie na Wale Zielonogórskim, sprzyjają uprawie winorośli prowadzonej tu od czasów średniowiecza. Do tego makroregionu zalicza się:

• Wzniesienia Gubińskie,
• Dolinę Dolnego Bobru,
• Wysoczyznę Czerwieńską,
• Wał Zielnogórski.

Pojezierze Leszczyńskie

stanowi strefę brzeżną ostatniego zlodowacenia z fazy leszczyńskiej, położoną pomiędzy doliną Odry i Warty (Kotlina Śremska). Występuje tu kilkadziesiąt jezior otoczonycyh zalesionymi wzniesieniami morenowymi o wysokości do 150 m n.p.m. Wschodnią część Pojezierza stanowi Wał Żerkowski, forma spiętrzona glacitektonicznie. Makroregion dzieli się na:

• Pojezierze Sławskie,
• Pojezierze Krzywińskie,
• Równina Kościańska,
• Wał Żerkowski.

Nizina Południowowielkopolska
(Środkowowarciańska)

leży pomiędzy pojezierzami: Leszczńskim i Wielkopolskim od północy a Obniżeniem Milicko-Głogowskim i Wyżyną Małopolską od południa, w dorzeczu Warty i częściowo środkowej Odry, w granicach zasięgu stadiału Warty. Ku wschodowi nizina rozszerza się i przechodzi w Nizinę Południowomazowiecką. Za granicę między nimi można by przyjąć mniej więcej dział wód Odry i Wisły. O ile na Pojezierzu Wielkopolskim i w obrębie przecinających je pradolin, formy terenu kształtowały się bezpośrednio pod wpływem lądolodu vistuliańskiego i jego wód roztopowych, to na Nizinie Południowowielkopolskiej rzeźba jest bardziej poligenetyczna, bo na formy glacjalne zlodowacenia środkowopolskiego nałożyły się formy fluwialne interglacjału eemskiego, a na te ostatnie morfogeneza peryglacjalna i holoceńska. W skład Niziny Południowowielkopolskiej wchodzi 13 mezoregionów:

• Wysoczyzna Leszczyńska,
• Wysoczyzna Kaliska,
• Dolina Konińska,
• Kotlina Kolska,
• Wysoczyzna Kłodawska,
• Równina Rychwalska,
• Wysoczyzna Turecka,
• Kotlina Sieradzka,
• Wysoczyzna Łaska,
• Kotlina Grabowska,
• Wysoczyzna Złoczewska (Wzgórza Złoczewskie),
• Kotlina Szczercowska,
• Wysoczyzna Wieruszowska (Wysoczyzna Bolesławiecka, Próg Wieruszowski).

Prosna w Kwileniu (ok. Chocza), Wysoczyzna Kaliska

Obniżenie Milicko-Głogowskie

stanowi pas obniżeń o charakterze pradolinnym, częściowo zaś zagłębień końcowych stadiału Warty, położony na południowych krańcach wysoczyzn południowopolskich i oddzielający je od Wału Trzebnickiego. Część wschodnia obniżenia powstała prawdopodobnie jako zagłębienie końcowe moren stadium Warty, o czym zdaje się świadczyć występowanie tu dwóch rozległych kotlin: Milickiej na wschodzie i Żmigrodzkiej na zachodzie. Wypełnione są one utworami akumulacji wodnej, częściowo zabagniane. Już w czasach średniowiecza zostały tu urządzone stawy rybne, zajmujące około 80 km² powierzchni, a więc wytworzył się sztuczny krajobraz pojezierny, który dzięki kilkuwiekowemu istnieniu uzyskał charakterystyczne piętno biogeograficzne. Dzieli się na cztery części o odmiennym charakterze:

• Obniżenie Nowosolskie,
• Pradolinę Głogowską,
• Kotlinę Żmigrodzką
• Kotlinę Milicką (Odolanowską).

Staw rybny Trzcielin w dolinie Baryczy

Wał Trzebnicki
(Wzniesienia Śląsko-Wielkopolskie)

jest wyraźnie wyodrębniającym się makroregionem utworzonym przez pas wzniesień, przekraczających 200 m n.p.m., ciągnących się od okolic Żarów na zachodzie po Ostrzeszów na wschodzie. Uważany jest za granicę, do której doszło nasunięcie lądolodu skandynawskiego w stadiale Warty. Jest to system rozczłonkowanych wzgórz morenowych z zaburzeniami glacitektonicznymi, przeobrażony przez procesy peryglacjalne i holoceńskie. W obrębie Wału wyróżnia się mezoregiony:

• Wzniesienia Żarskie,
• Wzgórza Dalkowskie,
• Obniżenie Ścinawskie (Ścinawski Przełom Odry, Kotlina Ścinawska),
• Wzgórza Trzebnickie,
• Wzgórza Twardogórskie,
• Wzgórza Ostrzeszowskie.

---

Zarys historyczny

Do XIV wieku

Zespół pałacowo-kaplicowy z czasów Mieszka I, część palatium na Ostrowie Lednickim na Jez. Lednickim

Wielkopolska to historyczna dzielnica polska obejmująca dorzecze środkowej Warty. Była terytorium plemiennym Polan, a na przełomie IX i X w. kolebką tworzenia państwa polskiego przez Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Obszar określany początkowo przez źródła jako Polonia (Polska), od II poł. XIII w. także jako Polonia Major - polski odpowiednik tej nazwy Wielka Polska używany jest od XIV w. W okresie rozbicia dzielnicowego Wielkopolska utrzymała w zasadzie jedność dzielnicową, przejściowo tylko dzieląc się na księstwa poznańskie i kaliskie.

Zespół pałacowo-kaplicowy z czasów Mieszka I, kaplica na Ostrowie Lednickim na Jez. Lednickim

XIV - XV wiek

W zjednoczonym państwie polskim Wielkopolska zachowała pewną odrębność, co znalazło wyraz m.in. w osobnych statutach i przywilejach ziemskich. Utrzymała się również istniejąca już w okresie rozbicia dzielnicowego rywalizacja Wielkopolski z Małopolską, szczególnie wyraźna wśród możnowładztwa.

XVI - XVIII wiek

Na przełomie XV i XVI w. Wielkopolska obejmowała województwa poznańskie i kaliskie (Wielkopolska właściwa) oraz sieradzkie, łęczyckie, brzesko-kujawskie, inowrocławskie, ziemię dobrzyńską, a także Mazowsze i Prusy Królewskie. Wielkopolska była domeną średniej szlachty, stosunkowo dużą rolę odgrywały miasta (Poznań, Kalisz, Gniezno).

XVIII - XIX wiek

W pierwszym (1772 r.) i drugim (1793 r.) rozbiorze Polski, Prusy zagarnęły całą Wielkopolskę, a w latach 1807-1815 Wielkopolska stanowiła część obszaru Księstwa Warszawskiego. Od 1815 r. (z wyjątkiem części południowo-wschodniej z Kaliszem) znalazła się ponownie w granicach Prus (Wielkie Księstwo Poznańskie). Mimo szczególnie ostrej akcji germanizacyjnej w XIX w., ludność Wielkopolski zachowała w pełni polską świadomość narodową.

Krzyż przydrożny ludowego artysty P. Brylińskiego w Jankowie Przygodzickim

XX wiek

W 1919 r., w wyniku zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego (1918-1919), Wielkopolska powróciła w granice odradzajšcej się Polski (z wyjątkiem skrawków na północnym-zachodzie). W latach 1939-45 Wielkopolska wraz z częścią województwa łódzkiego została wcielona do Rzeszy hitlerowskiej w skład tzw. Okręgu Poznań (Reichsgau Posen), tworząc w niej trzon tzw. Kraju Warty (Warthegau), poddana ostrej akcji eksterminacyjnej i wysiedleńczej.

---

Podobne odnośniki

• Great Poland - Middle West
• Wielkopolska - Great Poland

  ---

• The History of Poland