Zamki, pałace i dwory Wielkopolski
Zamki, pałace i dwory
Wielkopolski

English
summary

MENU
WPROWADZENIE
ZAMKI
PAŁACE
DWORY
WIELKOPOLSKA

A.MICKIEWICZ

F.CHOPIN
SŁOWNIK
LITERATURA
Duch
E-mail






S ł o w n i k
terminów architektonicznych
wg Adama Miłobędzkiego (1988)

Terminy napisane drukiem pochyłym znajdziesz objaśnione w tym słowniku.


Absyda (apsyda)
otwarta do wnętrza dobudówka o planie półkolistym lub wielobocznym, kończąca prezbiterium, nawę, kaplicę lub dodana do ramienia transeptu
Aediculum
obramienie drzwi, okna, nagrobka itd. w formie segmentu porządku architektonicznego o dwóch półkolumnach lub pilastrach, zwieńczonego frontonem
Alkierz
pierwotnie małe pomieszczenie w narożu budynku, później również mała, wyodrębniona w bryle narożna dobudówka (zwłaszcza dworu szlacheckiego)
Alkowa
wnęka, w której stoi łóżko, ozdobnie wydzielona z pokoju sypialnego
Arabeska
linearny ornament o motywach wici roślinnej
Arkada
łuk wsparty na filarach lub na kolumnach
Attyka
niska ścianka ponad gzymsem koronującym budynek, rozwiązywana jako balustrada bądź zasłona poddasza; do drugiego rodzaju należy tzw. attyka polska, składająca się z rozczłonkowanej wnękami ścianki (fryz) oraz dekoracyjnego zwieńczenia (grzebień) z ozdobnego blankowania, wolut, obelisków, posągów itd.
Basteja
nowożytna budowla obronna; przysadzista o dużej średnicy, zwykle okrągła lub wieloboczna, flankująca inne basteje i łączące je mury
Bastion
nowożytna budowla obronna; przysadzista, pięcioboczna o głównej pozycji strzelniczej na górnej otwartej platformie
Baszta
antyczna i średniowieczna budowla obronna; prostokątny występ muru, zwykle od niego nieco wyższy, otwarty od środka
Baza
oprofilowana podstawa trzonu kolumny, pilastra lub filara
Bieg
nieprzerwany ciąg schodów
Blankowanie
zębate zwieńczenie muru obronnego, baszty itd., kryjące od zewnątrz chodnik lub pomost dla broniących
Boniowanie
wywodzący się z rustyki dekoracyjny podział powierzchni muru za pomocą żłobków poziomych, ewentualnie również i pionowych, odcinających na ścianie pozorne ciosy
Cokół
masywna podstawa kolumny, filara, posągu itd., bądź naśladująca jego formy wyodrębniona podbudowa ściany, również i pilastra
Dach krokwiowy
dach skonstruowany z par pochyłych belek (krokwie), tworzących wraz z łączącą je dołem poziomą belką trójkątne więzary
Dach mansardowy
dach łamany: tzn. łamany w ten sposób, że górne jego płaszczyzny są mało pochyłe, a dolne strome i często kryjące użytkowe poddasze
Dach naczółkowy
dach dwuspadowy z naczółkami, czyli małymi trójkątnymi połaciami ścinającymi od góry szczyty
Dach polski łamany
polski odpowiednik dachu mansardowego, charakteryzujący się jednakową stromizną połaci, występował w niemonumentalnej architekturze miejskiej i rezydencjalnej co najmniej od poł. XVII w.
Faseta
we wnętrzu zaokrąglone przejście od ściany do sufitu, zwykle wyodrębnione profilowaniem
Filar
masywna, pionowa podpora, wolno stojąca lub wtopiona w ścianę
Fronton (tympanon, naczółek)
wywodzące się ze szczytów antycznych świątyń oprofilowane, trójkątne (rzadziej półkoliste) zwieńczenie zestawu porządku architektonicznego, ryzlitu, portyku kolumnowego, okna, portalu
Fryz
1. poziomy pas ornamentalny;
2. zob. też porządek architektoniczny
Galerie palladiańskie
wąskie przejścia łączące korpus pałacu z oficynami
Głowica (kapitel)
dekoracyjnie opracowany wieńczący element kolumny lub pilastra
Groteska
linearny ornament wici roślinnej, połączonej z festonami owocowymi, motywami architektonicznymi, maskami, przedstawieniami ludzkimi, zwierzęcymi itp.
Grzebień
zob. attyka
Gurt (pas)
zgrubienie sklepienia w postaci płaskiego łuku, podłożonego jakby pod jego powierzchnię
Gzyms
poziomy profil wieńczący porządek architektoniczny bądź w ogóle budowlę (gzyms koronujący), niekiedy również obiegający ściany dla zaakcentowania podziału na kondygnacje (gzyms kordonowy); zob. porządek architektoniczny
Kapitel
zob. głowica
Kartusz
ozdobne obramienie tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej, malowidła, itp., często podtrzymywane lub flankowane przez potta, anioły, zwierzęta czy ptaki
Kaseton (skrzyniec)
na stropie, podniebieniu łuku lub sklepieniu element podziału na wgłębne pola, rozdzielone pasami, profilami lub żebrami
Kolumna
podpora, posiadająca okrągły lub wieloboczny trzon, zwieńczony wyodrębnioną głowicą i zwykle wsparty na wyodrębnionej bazie
Koncha
1. wnęka półkolista w planie (np. absyda), sklepiona półkopułą;
2. półkopuła
Kordegarda
niewielki budynek przy bramie przeznaczony dla strażnika
Krenelaż
zębate zwieńczenie muru
Laska, laskowanie
1. pionowy element podziału gotyckiego okna;
2. w profilowanym gotyckim obramieniu element okrągły, bardziej wyodrębniony i stanowiący osnowę jego kompozycji
Latarnia
mała, przepruta oknami nadbudowa nad kopułą lub nad dachem
Lizena
płaski pas dzielący pionowo ścianę
Loggia
sklepione, wsparte na arkadach podcienie lub półotwarta galeria
Maison de plaisance
niewielka rezydencja przeznaczona do okolicznościowego spędzania czasu blisko natury
Maszkaron
ekspresyjnie stylizowana maska ludzka lub zwierzęca
Mezzanino
niskie piętro nad główną, wysoką kondygnacją budynku; niekiedy również małe, o poziomych proporcjach okienka tego piętra
Moduł
podstawowa jednostka w systemie proporcji budynku (również porządku architektonicznego), o długości każdorazowo dobieranej do jego skali
Palladiański motyw
zob. serliana
Panoplia
motyw dekoracyjny złożony z elementów uzbrojenia
Pas sklepiony
zob. gurt
Pawilon narożny
w architekturze pałacowej duża, czworokątna dobudowa narożna, wyodrębniona w bryle
Piano nobile
główna reprezentacyjno-mieszkalna kondygnacja pałacu
Pilaster
płaski pas dzielący pionowo ścianę, ukształtowany na podobieństwo kolumny
Pinakiel
gotyckie dekoracyjne zwieńczenie skarpy, baldachimu itd. w kształcie wieżyczki najeżonej pąkami
Plafon
obraz wstawiony w sufit lub malowany na nim
Portal
dekoracyjnie rozbudowane ujęcie drzwi lub bramy
Portyk
przyjęty z fasady antycznej świątyni typowy motyw architektoniczny złożony z kolumnady i wieńczącego ją frontonu, występujący w postaci otwartego występu budynku bądź wstawiony w jego lico przed wgłębnym podcieniem jako portyk wgłębny, bądź też jako portyk ślepy, stanowiący tylko dekoracyjne rozczłonkowanie ścian
Porządek architektoniczny
1.odrodzona w renesansie antyczna osnowa kompozycji architektonicznej, zestawiana z kolumn (lub pilastrów) i wiążącego ją górą poziomego belkowania, złożonego z leżących kolejno na sobie architrawu, fryzu i gzymsu; pięć zasadniczych odmian porządków architektonicznych
  1. dorycki,
  2. joński,
  3. koryncki,
  4. toskański i
  5. kompozytowy
różni się bogactwem i formą dekoracyjnego opracowania
2. porządek mały ujmuje jedną kondygnację budynku,
3. porządek wielki (kolosalny) obejmuje więcej kondygnacji budynku
Półkolumna
kolumna częściowo wtopiona w ścianę
Profil, profilowanie
element rozczłonkowania architektonicznego złożony z biegnących równolegle żłobków, wałków, listew, opasek, itd.
Przęsło
pionowy, zasadniczy składnik podziału ściany (zawarty między filarami, kolumnami itd.) lub sklepienia wyodrębnionego przez gurty czy wykształcone z nich żebra; również przestrzenny składnik wnętrza budynku ograniczony przez długość przęsła ściany i rozpiętość kryjącego je przęsła sklepiennego
Przypora
odciążająca ściana dostawiona do filara po przeciwnej stronie niż spływające nań sklepienie; łuk przyporowy
Rustyka
mur z wielkich ciosów o starannie obrobionych krawędziach, a w wewnętrznym polu półobrobionym, lub dekoracyjnie żłobionym, bądź też ociosanym na kształt szlifowanych drogich kamieni (rustyka diamentowa)
Ryzalit, zryzalitowanie
w elewacji budynku wysunięcie naprzód pewnej partii ściany
Serliana (Palladiański motyw)
zestaw porządku architektonicznego o trzech przęsłach - bocznych, zamkniętych belkowaniem i środkowym nakrytym łukiem
Skarpa (szkarpa)
filar dostawiony na zewnątrz budynku dla jego podparcia albo odciążenia rozporu wewnętrznego sklepienia
Sklepienie
układy przestrzenno-konstrukcyjne:
  • kolebkowe (kolebka) o formie leżącego półwalca;
  • kolebkowe na pasach rozdzielone gurtami na przęsła;
  • krzyżowe o formie dwóch przenikających się prostopadle odcinków kolebek;
  • kolebkowo-krzyżowe o dłuższej kolebce przecinanej poprzecznie odcinkami kolebek;
  • kolebkowe z lunetami z wciętymi po bokach odcinkami małych kolebek;
  • trójdzielne założone na trójkącie przykrytym trzema przecinającymi się odcinkami kolebek;
  • sześciodzielne powstałe z krzyżowego o zdwojonych bocznych odcinkach kolebki;
  • żeglaste (żagiel, czeskie) powstałe z kopuły wtopionej w prostokątną podstawę;
    układy dekoracyjne:
  • krzyżowo-żebrowe o żebrach akcentujących linie przenikania kolebek;
  • gwiaździste o dekoracyjnym rysunku gwiazd, tworzonych przez żebra na polach sklepienia żaglastego lub krzyżowego;
  • sieciowe o dekoracyjnym rysunku siatki, tworzonym przez żebra na polach sklepienia kolebkowego z lunetami lub żaglastego;
  • kryształowe o wiązkach drobnych ostrosłupów wcinanych w pole sklepienia żaglastego
    Skrzyniec
    zob. kaseton

    Sterczyna
    w architekturze gotyckiej pionowa laska zwieńczona uproszczonym pinaklem; sterczynowy szczyt o podziałach pola oraz sylwecie wzbogaconej sterczynami
    Szczyt
    przedłużenie w górę ściany dla zakrycia trójkątnego otworu poddasza
    Szkieletowa konstrukcja drewniana
    drewniany szkielet słupów i belek, ukośnie usztywnionych, o przęsłach wypełnionych deskami, gliną lub cegłą
    Ślimacznica
    zob. woluta

    Tambur (bęben)
    pierścień pomiedzy nawą a czaszą kopuły
    Trakt
    w budynku rząd pomieszczeń równej głębokości; trakty liczy się od głównej ściany frontowej, w stosunku do której biegną one równolegle; stąd określenia: dom jedno-, dwu- i trzytraktowy, trakt frontowy, tylny itd.
    Tympanon
    1. w arkadowym portalu półkolisty kamień nad prostokątnym wejściem;
    2. zob. fronton
    Wielki porządek
    kolumny lub pilastry ujmują kilka kondygnacji elewacji
    Wole oczka
    dekoracyjny motyw architektury antycznej i nowożytnej
    Woluta (ślimacznica)
    skręcone spiralnie naroże głowicy porządku jońskiego, używane również jako samodzielny motyw dekoracyjny
    Wspornik
    wysunięty z lica ściany mniej lub bardziej ozdobny profilowany element, podtrzymujący okap, sklepienie, posąg, itp.
    Wykusz
    bezpośrednio związany z wnętrzem, nadwieszony na zewnętrznej ścianie budynku wieloboczny lub prostokątny występ o ściankach potraktowanych jak okna i balustrady
    Wysklepki
    pola sklepienia zawarte między liniami przenikania bądź między żebrami
    Zrębowa (wieńcowa) konstrukcja
    system budowy ścian drewnianych z poziomych bali, wiążących się w narożach
    Zwornik
    kamień wstawiony w miejscu zbiegu żeber sklepiennych

  • WPROWADZENIE ZAMKI PAŁACE DWORY
    WIELKOPOLSKA SŁOWNIK LITERATURA E-mail

    Twój bilet ma numer:

    © Copyright 1996-1999 by Małgorzata Mazurek Webmaster