WPROWADZENIE
ZAMKI
PAŁACE
DWORY
WIELKOPOLSKA
LITERATURA
E-mail
S ł o w n i k
terminów architektonicznych
wg Adama Miłobędzkiego (1988)
Terminy napisane drukiem pochyłym znajdziesz objaśnione w tym słowniku.
- Absyda (apsyda)
- otwarta do wnętrza dobudówka o planie
półkolistym lub wielobocznym, kończąca prezbiterium, nawę, kaplicę lub dodana do
ramienia transeptu
- Aediculum
- obramienie drzwi, okna, nagrobka itd. w formie
segmentu porządku architektonicznego o dwóch półkolumnach lub pilastrach,
zwieńczonego frontonem
- Alkierz
- pierwotnie małe pomieszczenie w narożu budynku,
później również mała, wyodrębniona w bryle narożna dobudówka (zwłaszcza dworu
szlacheckiego)
- Alkowa
- wnęka, w której stoi łóżko, ozdobnie wydzielona z
pokoju sypialnego
- Arabeska
- linearny ornament o motywach wici roślinnej
- Arkada
- łuk wsparty na filarach lub na kolumnach
- Attyka
- niska ścianka ponad gzymsem koronującym budynek,
rozwiązywana jako balustrada bądź zasłona poddasza; do drugiego rodzaju należy
tzw. attyka polska, składająca się z rozczłonkowanej wnękami ścianki (fryz)
oraz dekoracyjnego zwieńczenia (grzebień) z ozdobnego blankowania, wolut,
obelisków, posągów itd.
- Basteja
- nowożytna budowla obronna; przysadzista o dużej
średnicy, zwykle okrągła lub wieloboczna, flankująca inne basteje i łączące je mury
- Bastion
- nowożytna budowla obronna; przysadzista,
pięcioboczna o głównej pozycji strzelniczej na górnej otwartej platformie
- Baszta
- antyczna i średniowieczna budowla obronna;
prostokątny występ muru, zwykle od niego nieco wyższy, otwarty od środka
- Baza
- oprofilowana podstawa trzonu kolumny, pilastra lub
filara
- Bieg
- nieprzerwany ciąg schodów
- Blankowanie
- zębate zwieńczenie muru obronnego, baszty itd.,
kryjące od zewnątrz chodnik lub pomost dla broniących
- Boniowanie
- wywodzący się z rustyki dekoracyjny podział
powierzchni muru za pomocą żłobków poziomych, ewentualnie również i pionowych,
odcinających na ścianie pozorne ciosy
- Cokół
- masywna podstawa kolumny, filara, posągu itd., bądź
naśladująca jego formy wyodrębniona podbudowa ściany, również i pilastra
- Dach krokwiowy
- dach skonstruowany z par pochyłych belek
(krokwie), tworzących wraz z łączącą je dołem poziomą belką trójkątne więzary
- Dach mansardowy
- dach łamany: tzn. łamany w ten sposób, że
górne jego płaszczyzny są mało pochyłe, a dolne strome i często kryjące użytkowe
poddasze
- Dach naczółkowy
- dach dwuspadowy z naczółkami, czyli małymi trójkątnymi połaciami ścinającymi od góry szczyty
- Dach polski łamany
- polski odpowiednik dachu mansardowego,
charakteryzujący się jednakową stromizną połaci, występował w niemonumentalnej
architekturze miejskiej i rezydencjalnej co najmniej od poł. XVII w.
- Faseta
- we wnętrzu zaokrąglone przejście od ściany do sufitu,
zwykle wyodrębnione profilowaniem
- Filar
- masywna, pionowa podpora, wolno stojąca lub wtopiona
w ścianę
- Fronton (tympanon, naczółek)
- wywodzące się ze szczytów antycznych
świątyń oprofilowane, trójkątne (rzadziej półkoliste) zwieńczenie zestawu porządku
architektonicznego, ryzlitu, portyku kolumnowego, okna, portalu
- Fryz
- 1. poziomy pas ornamentalny;
2. zob. też porządek architektoniczny
- Galerie palladiańskie
- wąskie przejścia łączące korpus pałacu z oficynami
- Głowica (kapitel)
- dekoracyjnie opracowany wieńczący element
kolumny lub pilastra
- Groteska
- linearny ornament wici roślinnej, połączonej z
festonami owocowymi, motywami architektonicznymi, maskami, przedstawieniami
ludzkimi, zwierzęcymi itp.
- Grzebień
- zob. attyka
- Gurt (pas)
- zgrubienie sklepienia w postaci płaskiego łuku,
podłożonego jakby pod jego powierzchnię
- Gzyms
- poziomy profil wieńczący porządek architektoniczny
bądź w ogóle budowlę (gzyms koronujący), niekiedy również obiegający ściany dla
zaakcentowania podziału na kondygnacje (gzyms kordonowy); zob. porządek
architektoniczny
- Kapitel
- zob. głowica
- Kartusz
- ozdobne obramienie tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej, malowidła, itp., często podtrzymywane lub flankowane przez potta, anioły, zwierzęta czy ptaki
- Kaseton (skrzyniec)
- na stropie, podniebieniu łuku lub
sklepieniu element podziału na wgłębne pola, rozdzielone pasami, profilami lub
żebrami
- Kolumna
- podpora, posiadająca okrągły lub wieloboczny trzon,
zwieńczony wyodrębnioną głowicą i zwykle wsparty na wyodrębnionej bazie
- Koncha
- 1. wnęka półkolista w planie (np. absyda),
sklepiona półkopułą;
2. półkopuła
- Kordegarda
- niewielki budynek przy bramie przeznaczony dla strażnika
- Krenelaż
- zębate zwieńczenie muru
- Laska, laskowanie
- 1. pionowy element podziału gotyckiego
okna;
2. w profilowanym gotyckim obramieniu element okrągły, bardziej
wyodrębniony i stanowiący osnowę jego kompozycji
- Latarnia
- mała, przepruta oknami nadbudowa nad kopułą lub
nad dachem
- Lizena
- płaski pas dzielący pionowo ścianę
- Loggia
- sklepione, wsparte na arkadach podcienie lub
półotwarta galeria
- Maison de plaisance
- niewielka rezydencja przeznaczona do okolicznościowego spędzania czasu blisko natury
- Maszkaron
- ekspresyjnie stylizowana maska ludzka lub
zwierzęca
- Mezzanino
- niskie piętro nad główną, wysoką kondygnacją
budynku; niekiedy również małe, o poziomych proporcjach okienka tego piętra
- Moduł
- podstawowa jednostka w systemie proporcji budynku
(również porządku architektonicznego), o długości każdorazowo dobieranej
do jego skali
- Palladiański motyw
- zob. serliana
- Panoplia
- motyw dekoracyjny złożony z elementów uzbrojenia
- Pas sklepiony
- zob. gurt
- Pawilon narożny
- w architekturze pałacowej duża, czworokątna
dobudowa narożna, wyodrębniona w bryle
- Piano nobile
- główna reprezentacyjno-mieszkalna kondygnacja
pałacu
- Pilaster
- płaski pas dzielący pionowo ścianę, ukształtowany na
podobieństwo kolumny
- Pinakiel
- gotyckie dekoracyjne zwieńczenie skarpy,
baldachimu itd. w kształcie wieżyczki najeżonej pąkami
- Plafon
- obraz wstawiony w sufit lub malowany na nim
- Portal
- dekoracyjnie rozbudowane ujęcie drzwi lub bramy
- Portyk
- przyjęty z fasady antycznej świątyni typowy motyw
architektoniczny złożony z kolumnady i wieńczącego ją frontonu, występujący w
postaci otwartego występu budynku bądź wstawiony w jego lico przed wgłębnym
podcieniem jako portyk wgłębny, bądź też jako portyk ślepy, stanowiący tylko
dekoracyjne rozczłonkowanie ścian
- Porządek architektoniczny
- 1.odrodzona w renesansie
antyczna osnowa kompozycji architektonicznej, zestawiana z kolumn (lub
pilastrów) i wiążącego ją górą poziomego belkowania, złożonego z leżących
kolejno na sobie architrawu, fryzu i gzymsu; pięć zasadniczych odmian
porządków architektonicznych
- dorycki,
- joński,
- koryncki,
- toskański i
- kompozytowy
różni się bogactwem i formą dekoracyjnego opracowania
2. porządek mały
ujmuje jedną kondygnację budynku,
3. porządek wielki (kolosalny) obejmuje
więcej kondygnacji budynku
- Półkolumna
- kolumna częściowo wtopiona w ścianę
- Profil, profilowanie
- element rozczłonkowania
architektonicznego złożony z biegnących równolegle żłobków, wałków, listew,
opasek, itd.
- Przęsło
- pionowy, zasadniczy składnik podziału ściany
(zawarty między filarami, kolumnami itd.) lub sklepienia wyodrębnionego
przez gurty czy wykształcone z nich żebra; również przestrzenny składnik wnętrza
budynku ograniczony przez długość przęsła ściany i rozpiętość kryjącego je przęsła
sklepiennego
- Przypora
- odciążająca ściana dostawiona do filara po
przeciwnej stronie niż spływające nań sklepienie; łuk przyporowy
- Rustyka
- mur z wielkich ciosów o starannie obrobionych
krawędziach, a w wewnętrznym polu półobrobionym, lub dekoracyjnie żłobionym,
bądź też ociosanym na kształt szlifowanych drogich kamieni (rustyka diamentowa)
- Ryzalit, zryzalitowanie
- w elewacji budynku wysunięcie
naprzód pewnej partii ściany
- Serliana (Palladiański motyw)
- zestaw porządku
architektonicznego o trzech przęsłach - bocznych, zamkniętych belkowaniem i
środkowym nakrytym łukiem
- Skarpa (szkarpa)
- filar dostawiony na zewnątrz budynku dla jego
podparcia albo odciążenia rozporu wewnętrznego sklepienia
- Sklepienie
- układy przestrzenno-konstrukcyjne:
- kolebkowe
(kolebka) o formie leżącego
półwalca;
- kolebkowe na pasach rozdzielone gurtami na
przęsła;
- krzyżowe o formie dwóch przenikających się prostopadle odcinków
kolebek;
- kolebkowo-krzyżowe o dłuższej kolebce przecinanej poprzecznie
odcinkami kolebek;
- kolebkowe z lunetami z wciętymi po bokach odcinkami
małych kolebek;
- trójdzielne założone na trójkącie przykrytym trzema
przecinającymi się odcinkami kolebek;
- sześciodzielne powstałe z
krzyżowego o zdwojonych bocznych odcinkach kolebki;
- żeglaste (żagiel,
czeskie) powstałe z kopuły wtopionej w prostokątną podstawę;
układy
dekoracyjne:
- krzyżowo-żebrowe o żebrach akcentujących linie
przenikania kolebek;
- gwiaździste o dekoracyjnym rysunku gwiazd,
tworzonych przez żebra na polach sklepienia żaglastego lub krzyżowego;
- sieciowe o dekoracyjnym rysunku siatki, tworzonym przez żebra na polach
sklepienia kolebkowego z lunetami lub żaglastego;
- kryształowe o wiązkach
drobnych ostrosłupów wcinanych w pole sklepienia żaglastego
- Skrzyniec
- zob. kaseton
-
- Sterczyna
- w architekturze gotyckiej pionowa laska zwieńczona
uproszczonym pinaklem; sterczynowy szczyt o podziałach pola oraz sylwecie
wzbogaconej sterczynami
- Szczyt
- przedłużenie w górę ściany dla zakrycia trójkątnego
otworu poddasza
- Szkieletowa konstrukcja drewniana
- drewniany szkielet słupów
i belek, ukośnie usztywnionych, o przęsłach wypełnionych deskami, gliną lub cegłą
- Ślimacznica
- zob. woluta
-
- Tambur (bęben)
- pierścień pomiedzy nawą a czaszą kopuły
- Trakt
- w budynku rząd pomieszczeń równej głębokości; trakty
liczy się od głównej ściany frontowej, w stosunku do której biegną one równolegle;
stąd określenia: dom jedno-, dwu- i trzytraktowy, trakt frontowy, tylny itd.
- Tympanon
- 1. w arkadowym portalu półkolisty kamień nad
prostokątnym wejściem;
2. zob. fronton
- Wielki porządek
- kolumny lub pilastry ujmują kilka kondygnacji elewacji
- Wole oczka
- dekoracyjny motyw architektury antycznej i
nowożytnej
- Woluta (ślimacznica)
- skręcone spiralnie naroże głowicy
porządku jońskiego, używane również jako samodzielny motyw dekoracyjny
- Wspornik
- wysunięty z lica ściany mniej lub bardziej ozdobny
profilowany element, podtrzymujący okap, sklepienie, posąg, itp.
- Wykusz
- bezpośrednio związany z wnętrzem, nadwieszony na
zewnętrznej ścianie budynku wieloboczny lub prostokątny występ o ściankach
potraktowanych jak okna i balustrady
- Wysklepki
- pola sklepienia zawarte między liniami przenikania
bądź między żebrami
- Zrębowa (wieńcowa) konstrukcja
- system budowy ścian
drewnianych z poziomych bali, wiążących się w narożach
- Zwornik
- kamień wstawiony w miejscu zbiegu żeber
sklepiennych
|