|
Idealizacyjna Koncepcja Nauki
 Podstawowe idee
Idealizacja
Konkretyzacja
Aproksymacja
Sprawdzanie
Dialektyczna
korespondencja
Dialektyczna
refutacja
Stan
badań
Wybrane artykuły
Podstawowe idee
Punktem
wyjścia idealizacyjnej koncepcji nauki było spostrzeżenie (1968,
ss.80n., 1970a, 1971a dane bibliograficzne poniżej w The
Idealizational Approach to Science: References PDF - 170KB), że wbrew indukcjonizmowi
nauki empiryczne nie uogólniają faktów empirycznych w prawa – prawa
mówią o gazach (rynkach, prawodawcach, itd.) doskonałych a fakty
notorycznie wydarzają się gazom (rynkom, prawodawcom, itd.) dalekim od
doskonałości, bo „realnie istniejącym”. Z tego samego powodu –
wbrew hipotetyzmowi – prawa nauki nie mogą być testowane w świetle
faktów empirycznych – jak zestawić fakt, iż dany gaz ma taką a taką
objętość, ciśnienie etc. z prawem Clapeyrona o gazach doskonałych?
„Przybliżenie” nie zawsze jest osiągalne (są konstrukty tak
wyidealizowane, że nie mają „aproksymacji” w świecie realnym), a
i tak jest jeno obejściem problemu rzeczywistego. Ten zaś polega na
tym, iż idealizacja jest na pierwszy już rzut nieuprzedzonego
(empirystycznie) oka tak podstawową i powszechną metodą poznania, iż
to ona winna być uznana za centrum metody naukowej a inne metody winny
czerpać z niej legitymizację metodologiczną. Daje to – w pierwszym
przybliżeniu – następujący obraz nauki empirycznej.
Idealizacja
Przyjmuje się kontrfaktycznie idealizujące założenia pomijające,
jako mniej istotny, wpływ pewnych czynników na daną wielkość.
Ujmuje się w prostą formułę wpływ, jaki wywierają pozostałe
czynniki, o wpływie podstawowym, na tę wielkość. Formuła ta ma moc
obowiązującą pod tymi tylko warunkami, i to pod wszystkimi z nich.
Idealizacja polega więc na sformułowaniu prawa idealizacyjnego -
okresu warunkowego, w którego poprzedniku mieści się pełna lista
przyjętych założeń idealizujących a w następniku formuła określająca,
jak czynniki podstawowe wpływają na wielkość określaną.
Konkretyzacja
Prawo idealizacyjne jest konkretyzowane przez uchylanie kolejnych założeń
idealizujących i modyfikację jego formuły poprzez uwzględnianie wpływu
na wielkość określaną kolejno wprowadzanych czynników dodatkowych.
Uzyskuje się w ten sposób coraz bliższe danym obserwacyjnym
twierdzenia idealizacyjne o coraz bardziej skomplikowanych formułach. W
najprostszym wypadku jest to prosty ciąg od prawa idealizacyjnego i
jego konkretyzacji (struktura idealizacyjna).
Aproksymacja
Zwykle jednak konkretyzacja kontynuowana jest tylko tak długo, dopóki
nie uwzględni się tylu poprawek, które pozwalają na osiągnięcie
przybliżenia do zarejestrowanych danych wystarczającego w danej
dziedzinie nauki. Znaczy to, że gdyby usunąć na raz wszystkie obowiązujące
jeszcze w ostatniej konkretyzacji warunki idealizujące, wówczas rozbieżność
pomiędzy wynikami teoretycznymi wyprowadzonymi z formuły tej
konkretyzacji a danymi empirycznymi nie przekraczałaby progu
dopuszczalnych w tej dziedzinie odchyleń.
Sprawdzanie
Prawo idealizacyjne jest sprawdzane poprzez konkretyzację i aproksymację.
W razie jeśli aproksymacja ostatniej konkretyzacji w strukturze
idealizacyjnej zostaje odrzucona (odstępstwa wyników teoretycznych od
danych empirycznych przekraczają próg tolerancji), struktura
idealizacyjna nie jest odrzucona, lecz usprawniona poprzez kontynuowanie
konkretyzacji. Jest ona odrzucona dopiero wówczas, kiedy okazuje się,
że żadna z przewidzianych przez nią konkretyzacji nie jest w stanie
zredukować stwierdzonych rozbieżności.
Dialektyczna
korespondencja
Może się więc zdarzyć, że dana struktura
idealizacyjna t jest odrzucona
wskutek zbyt wielkich rozbieżności z danymi empirycznymi. Nie znaczy
to jednak, iż poniechane jest inicjujące ją prawo idealizacyjne o
danej formule. Tę się właśnie zachowuje identyfikując dodatkowe
czynniki wywierające wpływ na wielkość w formule określaną. Buduje
się w ten sposób nową strukturę idealizacyjną
t'. Otwiera ją prawo idealizacyjne o tej samej formule, ale
poprzedzone dodatkowymi założeniami idealizującymi, które pomijają
nowoodkryte czynniki wpływające na wielkość określaną. Kiedy w
wyniku konkretyzacji nowa struktura t' okazuje się wyjaśniać rozbieżności odpowiedzialne za
odrzucenie struktury t, wówczas
t' zostaje przyjęta (Nowakowa
1975).
Dialektyczna
refutacja
Kiedy jednak ani struktura t',
ani żadna inna ze struktur t'',
t'''... korespondujących dialektycznie z t nie wyjaśnia rozbieżności z danymi empirycznymi, wówczas
zakwestionowana zostaje formuła wyjściowego prawa idealizacyjnego;
czynniki w niej uwzględnione nie są już dalej traktowane jako
niepomijalne dla wielkości określanej. Proponowane są nowe czynniki w
tej roli i budowana jest struktura idealizacyjna 9s z prawem
idealizacyjnym o odmiennej formule. Kiedy w wyniku konkretyzacji i
aproksymacji okazuje się, że wyjaśnia dane empiryczne, z którymi nie
mogła sobie poradzić żadna z rodziny struktur idealizacyjnych
inicjowanych przez t, wówczas
zostaje przyjęta. Warunkiem jest wszakże, by stara formuła wystąpiła
jako składowa jakiejś z konkretyzacji nowej formuły (Paprzycka 1990).
Po czym okazuje się, że nowa struktura nie wyjaśnia pewnych rozbieżności
z innymi danymi empirycznymi i inicjuje w ten sposób rodzinę struktur
dialektycznie z nią korespondujących s ', s'',..., .
Stan
badań
Artykuł zatytułowany "The
Idealizationa Approach to Science: A New Survey " PDF-534KB (po raz
pierwszy opublikowany w: J. Brzeziński, L. Nowak (eds.). Idealization
III: Approximation and Truth (Poznań Studies in the Philosophy
of the Sciences and the Humanities, vol. 25) Amsterdam-Atlanta:
Rodopi, 1992, s. 9-63) jest najobszerniejszym przeglądem prac różnych
autorów analizujących, krytykujących lub pracujących w ramach
idealizacyjnej koncepcji nauki. Zamieszczam wyjątkowo tekst
angielski, ponieważ jego polskojęzyczna wersja (w: Oblicza
idealizacji, Poznańskie Studia z filozofii Humanistyki, t. 15, Poznań:
Wyd. UAM 1995) jest znacznie uboższa. Dołączony do tego artykułu
apendyks bibliograficzny (The
Idealizationa Approach to Science: References PDF-170KB) służyć może za
przewodnik po literaturze poświęconej problematyce Idealizacyjnej
Koncepcji Nauki.
Wybrane
artykuły
Poniżej
zamieszczam linki do kilku dostępnych On-Line artykułów
rozwijających Idealizacyjną Koncepcję Nauki.
La
Scienza: la ricerca della verità come strumento di dominio
(z Polish
Philosophy Page)
On
the Nature of Galileo's Methodological Revolution
Aproksymacja i dwa pojęcia
prawdy PDF-180KB
(wraz z Izabellą
Nowakową)
O ukrytej jedności nauk
społecznych i nauk przyrodniczych PDF-345KB
Z
biegiem czasu powyższa lista uzupełniana zostanie o kolejne pozycje.
|
