WPROWADZENIE
ZAMKI
DWORY
WIELKOPOLSKA
SŁOWNIK
LITERATURA
E-mail
.
Pałac w Dobrzycy w trakcie remontu |
L o k a l i z a c j a
Wieś (w latach 1440-1934 miasto) położona na Wysoczyźnie Kaliskiej, nad Potoką, lewym dopływem Lutyni.
Pokaż większą mapę
H i s t o r i a
Portret A. Gorzeńskiego
K. Wojniakowski |
Wieś w XVI i XVII w. należała do Dobrzyckich herbu Leszczyc. W 1717 r. przejęli Dobrzycę Gorzeńscy herbu Nałęcz. W 1774 r., po śmierci ojca Antoniego, zamieszkał tu Augustyn Gorzeński z żoną Aleksandrą ze Skórzewskich, herbu Drogosław (siostrą hr. Fryderyka Skórzewskiego z Lubostronia). Jego drugą żoną była Józefina z Błońskich. Augustyn Gorzeński od 1788 r. był adiutantem króla Stanisława Augusta Poniatowskego, później posłem na Sejm Czteroletni, współtwórcą Konstytucji 3 Maja, jej obrońcą - brał udział w Insurekcji Kościuszkowskiej, a od 1808 r. senatorem-wojewodą. Augustyn podejmował tu m.in. Józefa Wybickiego, który tak jak on, był członkiem Loży Masońskiej. Zasłynął jako kolekcjoner sztuki i miłośnik kultury antycznej. Będąc masonem posiadał siódmy stopień wtajemniczenia i był kawalerem Różanego Krzyża. Ostatnie 20 lat swego życia poświęcił Dobrzycy, którą zwał Bononią, gdzie oczynszował i częściowo uwłaszczył chłopów, zmeliorował grunty. Po bezpotomnej śmierci Gorzeńskich wieś należała do Turnów (Kazimierz Turno,siostrzeńiec Augustyna, był pułkownikiem wojsk polskich w 1807 r., odznaczony Krzyżem Virtuti Militari, w 1813 r. mianowano go generałem brygady i komandorem francuskiej Legii Honorowej). Wdowa po generale Kazimierzu, Helena Wiktoria z Rogalińskich Turnowa sprzedała dobra dobrzyckie w 1839 r. baronowi Fryderykowi von Kottwitz, wtedy rozproszeniu uległy bezcenne zbiory. Około 1890 r. Dobrzycę kupił hr. Zygmunt Czarnecki i w rękach tej rodziny pozostała do 1939 r., kiedy to Niemcy w pałacu internowali wielkopolskich ziemian.
Tylna elewacja pałacu |
C h a r a k t e r y s t y k a
Pierwsi właściciele tych dóbr, Dobrzyccy, wybudowali na przełomie XVI i XVII w. budowlę obronną zwaną "zamkiem", otoczoną fosą. Gorzeńscy odnowili tą budowlę; dziś nie wiadomo w jakim miejscu był posadowiony dwór obronny, czy w miejscu obecnego pałacu czy na wyspie.
 | Dobrzyca - plan założenia parkowo-pałacowego
1 - pałac, 2 - oficyna, 3 - panteon, 4 - monopter, 5 - pomnikowy platan, 6 - osada ogrodnicza, 7 - szklarnia, 8 - "słodki ogródek", 9 - sztuczne ruiny, 10 - sztuczne groty, 11 - stajnie cugowe
|
Pałac (jak i całość zespołu parkowo-pałacowego) został wybudowany na życzenie Augustyna Gorzeńskiego przez architekta Stanisława Zawadzkiego (twórcę pałaców w Śmiełowie i Lubostroniu). Klasycystyczny pałac powstał w latach 1798-99, w oddaleniu od centrum miejscowości i codziennego życia, jako maison de plaisance. Powodem jego wzniesienia była chęć stworzenia odpowiedniego miejsca dla zgromadzeń i prac loży masońskiej. Pałac złożony z dwóch nierównych skrzydeł, ustawionych pod kątem prostym, zbudowany jest na planie węgielnicy masońskiej (kształt narzuciły mury wcześniejszej siedziby, a nie - jak sądzono - masońska symbolika), która w rytuale wolnomularskim była, obok cyrkla i Biblii, trzecim najważniejszym symbolem Prawa i Obowiązku. Na skrzyżowaniu piętrowych skrzydeł znajduje się czterokolumnowy portyk toskański, zwieńczony trójkątnym frontonem z herbami Nałęcz i Drogosłąw. Widniał nad nim łaciński napis - cytat z Horacego:
ILLE TERRARUM MIHI OMNES ANGULUS RIDET
(Ów kącik na ziemi jest mi milszy ponad wszystkie inne)
|
|
Portyk toskański
w remoncie |
|
Na układ wnętrz wpłynęło przeznaczenie znacznej części pałacu na zebrania loży masońskiej. Większość pomieszczeń pełniła funkcje reprezentacyjne, a bogatszy wystrój miały sale I pietra. Klatka schodowa umieszczona jest w skrzydle budynku. Amfiladowy układ pomieszczeń sprawia, że pałac wydaje się obszerniejszy, co dodatkowo potęgują iluzjonistyczne malowidła w sali parteru oraz w piętrowych, narożnych salach: balowej, egipskiej oraz w trzech salonach. Autorami malowideł ściennych są m.in. Antoni Smuglewicz i Jan Bogumił Plersch, sztukaterie nadzorowali artyści włoscy. Ściany wnętrz zdobiła kolekcja kopii portretów królewskich Marcello Bacciarellego, Kazimierza Wojniakowskiego, Franciszka Smuglewicza i Jana Bogumiła Plerscha. Wśród rzeźb wyróżniały się dzieła Augusto Canovy, a oprócz tego portret koronacyjny Stanisława Augusta Poniatowskiego pędzla M. Bacciarallego oraz kominek z czarnego marmuru (dary króla) oraz posadzki i meble. Lata wojny i powojenne spowodowały poważne zniszczenia pałacu. Prace prowadzone w latach 1997-2004 objęły swoim zakresem wszystkie pomieszczenia pałacu doprowadzając do rekonstrukcji wystroju malarskiego z około 1800 roku.
 | Pałac w Dobrzycy - przekrój poziomy I piętra
1 - westybul, 2 - klatka schodowa, 3 - gabinet, 4 - sala balowa, 5 - salon ze sztukaterią, 6 - salon narożny, 7 - salon groteskowy, 8 - sala egipska, 9 - sala z kominkiem, 10 - antresola |
P a r k
Monopter |
Pałac wraz z innymi budowlami został wkomponowany w park krajobrazowy (pow. 10,5 ha) założony przez lipskiego ogrodnika Giencza. Park rozplanowano u zbiegu dwóch koryt rzeki Potoki, nad dwoma stawami. W parku można dostrzec pewne elementy symboliki masońskiej: układ ścieżek w kształcie cyrkla, głazy symbolizujące nowo wstępujących do loży, robinie wokół panteonu były symbolem czystości, a bluszcz oznaczał przyjaźń i wierność. Wśród drzewostanu wyróżnia się podobno najgrubszy platan w Europie wg tradycji posadzony przez Gorzeńskiego dla uczczenia Konstytucji 3 Maja. Jego obwód sięga ponad 960 cm, wysokość 27 m, a średnica korony 34 m. W parku rośnie dziś ok. 40 gatunków drzew (z 120 gat., głównie iglastych) w tym: platany, graby, jesiony, buki czerwone, paklony i lipy. Park w trakcie rewaloryzacji.
Domek ogrodnika |
Położenie budynków w parku ma charakter asymetryczny, pałac nie stanowi elementu centralnego złożenia, brakuje szerokiej alei, dziedzińca i podjazdu. Na wyspie jednego ze stawów stoi 8 kolumnowy Monopter - miniatura świątyni Salomona i symbol różokrzyżowców. W pobliżu wielkiego platanu, nad drugim stawem wznosiły się dawniej sztuczne gotyckie ruiny z basztami, a opodal sztuczna grota. Prawie pośrodku parku znajduje się oficyna nakryta łamanym dachem krakowskim, tzw. "domek ogrodnika". W głębi parku znajduje się budynek loży masońskiej z 4-kolumnowym portykiem wzorowany na rzymskim Panteonie. W końcu XIX w. na terenie zespołu pobudowano osadę ogrodniczą, szklarnię i ceglany parkan.
W s p ó ł c z e s n o ś ć
Pałac został poważnie zniszczony w czasie wojny i w okresie powojennym. W 1988 r. Urząd Gminy przekazał zespół parkowo-pałacowy w Dobrzycy Muzeum Narodowemu w Poznaniu. W 1988 roku Wojewoda Kaliski powołał Muzeum: Zespół Pałacowo-Parkowy w Dobrzycy. Po reformie administracyjnej kraju w 1999 roku Muzeum zostało przejęte przez powiat pleszewski. Następnie w 2002 roku Muzeum zostało przekazane Sejmikowi Województwa Wielkopolskiego. W pałacu ma się mieścić ekspozycja pamiątek masońskich oraz wystawa poświęcona polskim tradycjom konstytucyjnym.
Muzeum - Zespół Pałacowo-Parkowy
ul. Pleszewska 5A, 63-330 Dobrzyca
tel. 0-62 414111 wew. 39
Podobne odnośniki:
|
